فضاهاي فرهنگي؛جايي براي زندگي در پس شهر خاکستري

*- شهر - يادداشت- ن.اميرزاده

سخن از چگونگي پيدايش و گسترش مدرنيسم و نفوذ آن به تمامي ابعاد زيست بشري بسيار است. اين نوشتار تنها به بررسي تاثيرات مدرنيسم بر حيات شهروندي در کلانشهرها مي پردازد. سپس در پي يافتن راه حلي براي پيش گيري از اثرات سوء آن بر زندگي شهروندان شهرهاي مدرن، با توصيف چندين نمونه موردي در کلانشهر تهران، به بررسي مقوله "فضاي فرهنگي" مي پردازد. مقاله "هنر در ميان مردم : تجربه شهري برلين" نيز که به قلم نگارنده در بخش تجارب و رويدادها موجود است، نمونه هاي ديگري از رويدادهاي فرهنگي در بستر فضاهاي اجتماعي را توصيف مي کند.

 
انديشه دکارت، انقلاب کبير فرانسه، تحولات تکنولوژيک در انگلستان،... نقاط آغازيني بودند که مدرنيسم را به تدريج در حوزه هاي گوناگون، ساختار مسلط منظومه زيست انساني کردند. اما اين جنبش فراگير تنها در قرن بيستم بود که به شکل ملموسي فضاي زيستن هر روزه را متحول ساخت: زماني که لوکوربوزيه در سال 1926 پنج اصل معماري مدرن را ارائه کرد و خانه را ماشيني براي زندگي ناميد. پس از آن بود که گفتمان معماري مدرن، تبديل به گفتمان مسلط معماري شد و به تدريج جاي خود را در شهرسازي نيز باز کرد. همه تغييراتي که با پيشرفت تکنولوژي و تسلط گفتمان مدرن رخ داد، به گونه اي شتابان تمامي ابعاد حيات انساني را در چنگ خود گرفت و بالتبع سنت را به حاشيه راند. چرا که مدرنيسم از آغاز پيدايش خود -در تفکر فلسفي عصر روشنگري اروپا- به نقد گذشته پرداخت و رستگاري بشر را در گرو قرار گرفتن در "فرآيند نو شدن مدام" تفسير کرد، به تفکر انساني محوريتي بنيادين بخشيد و اصالت را از آن ذهن انسان دانست، انساني فرمانروا و فرمانبر خود.

 
نتيجه اين شيوه نگرش به دنيا، حرکت به سوي آسان ساختن زندگي بود که با پيشرفت تکنولوژي اين امر با سهولت و شتاب بيشتري انجام گرفت. همه چيز در چهارچوبي تعريف شده قرار گرفت و سيستم (مفهومي که همگون سازي و قابل پيش بيني کردن امور را کنترل مي کند)، آمر يکپارچه شدن اين شتاب شکل گرفته در سلوک فردي و اجتماعي انسانها شد. اما اين چهارچوب -يا به بياني بهتر- شيوه زيست اجتماعي و فردي، همراه با تمامي تغييراتي که در جهت فراهم آوردن آسايش بشر انجام داد، به دگرگونيهايي منجر شد که گرچه نتيجه لازم و ذاتي اين چهارچوب بودند ولي آنها را نمي توان در راستاي سهولت زيست بشري و غني ساختن تجربه حيات انساني قلمداد کرد. ماهيت انتقادي مدرنيسم که مفهوم نوزايي مستمر را از درون خود متولد ساخت، به ناچار اين دگرگونيها (پيشرفتها؟) را هر روز شتابان تر از قبل به پيش برد به طوري که "سرعت" تبديل به تجسم غالب زندگي در کلانشهرها -آشکارترين مکانهاي پياده سازي پروژه مدرنيته- شد و در نتيجه براي کنترل اين فرآيند نوزايي شتابان، مفهوم "سيستم" ابداع شد. مفهومي که همگون سازي و قابل پيش بيني بودن را عملي مي کند و خود را بر همه اجزاء خود مسلط مي کند. انساني که در انديشه اومانيسم به دنبال رهايي از ماوراء خود بود، اينک خود زنداني فرآورده خود شده است و مانند ابزاري از قبل برنامه ريزي شده تنها خواسته هاي "سيستم" را برآورده مي سازد.

 
اينگونه است که انسان مدرن در جهاني مملو از توليد، تنها نقش مصرف کننده را ايفا مي کند. مصرف کننده اي که هيچ گاه به رضايتي حقيقي دست پيدا نمي کند چرا که همواره سيستم، گزينه اي ديگر و ديگر و ديگر به او تحميل مي کند. درست در ميانه اين چرخه باطل است که شهروند عصر مدرن به ورطه اليناسيون فرو مي غلتد و خالي از هويت خويش مي شود. موجودي که فرديت يگانه خويش را از دست داده، از حقيقت دور شده و توهمي برساخته از هيچ را مي زيد. در درون بافت سيستماتيک، از يک سو سرعت ( و فرآورده اش ماشينيزم) و از سوي ديگر اقتصاد (عنصري که به تدريج نقشي تعيين کننده در مناسبات ميان اجزاء پيدا کرده) او را از هر گونه فرصتي براي تعمق بازداشته اند. بنابراين شهروند مسخ شده و خالي از هويت، آرام آرام در تصوير خاکستري رنگ و پر اعوجاج محيط شهري خود ناپديد مي شود، بي آنکه با اجزاء ديگر اين تصوير(شهروند-مصرف کننده) بتواند رابطه اي عميق، معنادار و انساني برقرار کند چرا که در اين تصوير از کلانشهر مدرن، اين مناسبات سيستماتيک و سرمايه سالارانه است که بيش از همه به روابط ميان اجزاء شکل مي دهد.

 
اما در اين ميان چه چيز مي تواند، هويت و اصالت انساني شهروند محصور در شتاب زدگي عصر مدرن را به او باز گرداند؟ چه چيز مي تواند بستري مهيا کند تا در زمانه اي که گفتمان سرمايه داري ذهن را به تسخير خود درآورده، انسان اندکي به تناورده تر ساختن روح خويش بپردازد؟ چه چيز او را به زيستن -به معناي ماهوي زيستن- باز مي گرداند؟

هنر، پديده اي که از آغاز شکل گرفتن خود و اساسا به گونه اي ماهوي عنصر رهايي را در دل خود داراست، گويي همان ابزاري است که مي توان با تمسک به آن هويت انساني را به روح شهروند عصر مدرن بازگرداند. و هنگامي که اين عنصر رهايي بخش در شکل گيري يک حرکت جمعي نقش عامل وحدت دهنده را ايفا کند، به خلق فضايي مي پردازد که مي تواند به يکباره جو مسلط بر اجتماع و مناسبات و روابط اجتماعي افراد را دستخوش دگرگونيي عظيم کند، همان روابط اجتماعي که در پروسه سيستماتيک شدن مناسبات موجود در کلانشهرها به تدريج معنادار بودن خود را از دست داده بودند. فضايي که در آن هنر و فرهنگ عامل وحدت بخش فعاليتهاي اجتماعي است، همان فضاي فرهنگي شهري است.

 
فضاهاي فرهنگي شهري که در درون خود همواره دو عنصر هنر و اجتماع را به گونه اي ماهوي دارا هستند، از جمله فضاهاي شهري هستند که با ايجاد رابطه اي ديالکتيکي با ديگر گونه هاي فضايي، منجر به غناي زيست شهري مي شوند. اينگونه فضاها همواره از دو ويژگي مهم برخوردارند و اين ويژگيها را به خوبي مي توان در تضاد با عناصري يافت که (همانگونه که پيش از اين نيز ذکر شد) شهروند يک کلانشهر مدرن را بي هويت و تک افتاده مي کند:

1- در دسترس عموم قرار گرفتن هنر

2- در هم آميزي اقشار مختلف اجتماعي و شکل گيري روابط اجتماعي خارج از مناسبات مدرن شهري



نمونه هايي که در ادامه نوشتار به توصيف آنها پرداخته مي شود، مفهوم "فضاي فرهنگي" را به گونه اي ملموس تر تشريح مي کند:

خانه هنرمندان:

اگر کلانشهر تهران را در پي يافتن فضايي جستجو کنيم که نمونه اي مناسب از يک فضاي جمعي فرهنگي باشد و علاوه بر آن تسهيلات فرهنگي و تفريحي را به خوبي در بستري اجتماعي در خود جاي داده باشد، مطمئنا يکي از فضاهاي مورد نظر پارک خانه هنرمندان است. گرچه شايد در نظر نخست بخشهاي مختلف اين مجموعه (محوطه بازي و فضاي سبز از يک سو و گالري و تئاتر از سوي ديگر) نوعي ناهمگوني را در ذهن مخاطب فضا تداعي کند اما گويي همين تضاد عملکردي است که به کليت فضا غنايي دلپذير بخشيده و آن را تبديل به يک کالبد همواره پويا کرده است. از سوي ديگر اين تضاد درون ساختاري، فرصتي منحصربفرد براي مواجهه شهروندان با هنر اصيل و غير عاميانه فراهم آورده است. شهرونداني که در گذر شتابان زندگي خود، آرام آرام تناورده ساختن حيات روحي خود را فراموش مي کنند و هنر را نه محملي براي پر بار ساختن سويه معنادار زندگي خود، بلکه صرفا ابزاري زائد و تزئيني مي دانند. اين دسته از مخاطبان، درست در لحظه ورود به اين فضا گويي به ضيافت رخدادي از جنس حقيقت مي روند، مواجهه با امري نا آشنا : آثار حجمي و چيدمانهاي هنر مدرن در جاي جاي محوطه سبز و در دل مکان تفريح و بازي !




تئاتر شهر:

تصوري برساخته از منطقه مرکزي شهر گويي هيچ گاه نمي تواند رنگي از جذابيت و يا تازگي داشته باشد. در اين تصوير ذهني همواره عناصري تکراري و هميشگي تمام قاب را پر کرده اند : ازدحام، هجوم،خفگي،...و اجتماعي از انزوا در پس زمينه اي از رنگ خاکستري. با به يادآوردن اين تصوير است که مي توان اهميت وجود فضايي از جنسي ديگر را درک کرد، فضايي از جنس درنگ.

 
در تقاطع دو شاهراه شهر -خيابان ولي عصر و خيابان انقلاب- درست در ميان همان پس زمينه خاکستري رنگ تصويرمان، بناي باشکوه تئاتر شهر به همراه محوطه گرداگرد خود و پارک دانشجو که در کنار آن قرار دارد، فضايي فرهنگي-اجتماعي را خلق کرده که همانند پارک خانه هنرمندان دو عنصر فرهنگ و تفريح در بستري اجتماعي گسترده. محوطه باز جلوي تئاتر که مکاني براي نمايشگاههاي دوره اي، اجراي تئاتر خياباني و موسيقي در فضاي باز است، فضايي را خلق کرده براي اجراي آثار هنري و نمايش محصولات فرهنگي در معرض ديد عموم مردم و نه فقط قشر هنرمندان. اين فضاي خلق شده فرصتي فوق العاده براي آشنا ساختن ذهن شهروند با مقوله هنر است.




باغ موزه هنر ايراني:

در ميانه برجهاي نوساخته و محصور کننده، مکاني اصيل و به جاي مانده از گذشته. در گوشه اي آرام و دور افتاده از شهر،منطقه اي که در گذشته تنها ميزبان باغهايي وسيع بوده، فضايي سر بر آورده است بر ساخته از کارکرد نخستين خود و عناصري نو که به خوبي مفهوم تلفيق را بر ذهن بيننده متبادر مي سازد. تلفيقي که خود تبديل شده به بستري بنيادين براي حفظ پويايي فضا ، و از اين طريق احياء اين کالبد را ميسر ساخته. آن هم در ميانه تلفيق تاريخ، هنر، تفريح. عناصري که مي توانند عملکردهايي جديد و متناسب با روح فضا ايجاد کنند تا کليت بنا پايدار و ماندگار بماند. گويي بر خلاف خانه هنرمندان، تلفيق اين عناصر به صورتي آگاهانه تر صورت گرفته و همگوني مطلوبتري را به وجود آورده است.

 
نمود عنصر تاريخ در اين فضا ازدو سو شکل مي پذيرد: 1- قدمت ديرينه باغ که به مخاطب فضا اين احساس را منتقل مي کند که در حال پرسه زدن در تکه اي مخفي و دور افتاده از قاجار است. 2- تعبيه ماکتهايي از آثار تاريخي ايران (نمايشي از تاريخ در بستر جغرافيا ) که به وسيله آن مخاطب به نظاره چشم اندازي از تاريخ ادوار گوناگون مي پردازد. نمود عنصر هنر، علاوه بر وجود آثار حجمي هنرمندان برجسته در محوطه باغ، از طريق برگزاري نمايشگاههاي دوره اي در عمارت اصلي و بر جاي بودن غرفه هاي فروش آثار هنري شکل مي پذيرد.

 
از اين گذشته ، فضاي پر طراوت باغ که آميخته با درختان و فضاي سبز است به همراه يک کافي شاپ که درميانه باغ واقع شده و همواره طنين موسيقي را در فضاي باز پخش مي کند ، مي تواند نمود بيروني عنصر تفريح باشد.







پرديس سينما گالري ملت:

در اين بنا نيز همانند باغ موزه هنر مفهوم تلفيق عملکردي را به خوبي مي توان حس کرد. حرکت از مجموعه اي از فضاهاي جزء يه سوي شکل دادن به يک کليت جامع و در برگيرنده همه اجزاء. فرم معمارانه منحصربفرد اين بنا که به خوبي نيازهاي عملکردي را در خود حل کرده، همجواري با پارک ملت و نورپردازي جذاب آن در شب از جمله عواملي هستند که مي تواند پرديس را تبديل به يک نشانه محيطي شاخص در آن منطقه شهري بکند. سالنهاي سينمايي متعدد، فضاي وسيع اختصاص داده شده به نمايشگاههاي نقاشي، کتاب فروشيها و غرفه هاي فروش آثار صنايع دستي و محصولات فرهنگي، اين بنا را از يک فضاي تک عملکردي به يک کمپلکس فرهنگي تبديل کرده است. اين بار نيز با عرضه فرآورده هاي مختلف هنري و فرهنگي، مکاني براي تعامل اقشار مختلف جامعه با ذائقه هاي فرهنگي متفاوت بوجود آمده است.

منبع: پرتال سازمان زيباسازي