يادداشت/
سعدي، استاد عاشقانه‌ترين غزل‌ها و حکمت‌آموزترين پندها
مصلح بن عبدالله بن مشرف‌السعدي‌الشيرازي بي‌ترديد بزرگترين شاعري است که بعد از فردوسي آسمان ادب فارسي را به نور خيره‌کننده خود روشن ساخت.
شهر: آن‌چه سعدي را از ديگر شاعران و نويسندگان شهير متمايز ميکند، تفاوت فاحش سبک او در سرايش شعر عاشقانه از سويي و نوشتن نثر پندآموز و حکمت‌آميز از سوي ديگر است. بر خلاف آن‌چه در شعر سعدي با آن مواجهيم، يعني سادگي و رواني بي‌نظير غزل عاشقانه و مثنوي بوستان که با معمول‌ترين کلمات زبان فارسي نوشته شده‌اند، او را در نثر، نويسنده‌اي فاخر و نثرش را سرشار از کلمات عربي دشوار (دست‌کم براي زمان ما) مي‌يابيم، که البته و صدالبته، در عين رواني، به هيچ عنوان ساده نيست. جالب اين‌که سعدي در هر دو شيوه، در اوج مي‌نويسد و در اوج مي‌ماند.
شاعران پس از حافظ و سعدي، به‌رغم تاکيد بر استادي سعدي، گرايش چنداني به تقليد از غزل او نداشته‌‌اند و بيشتر سبک و سياق حافظ را در غزل‌سرايي سرلوحه‌ي کار خود قرار داده‌اند. در واقع از آن‌جا که حافظ در غزل سرآمد شاعران دوران خود و ديگر دوره‌ها بود، سبک غزل‌سرايي سعدي آن‌چنان که بايد و شايد ديده نشد و ادامه نيافت. ولي در مقابل، براي آوازخوانان برجسته‌ي ايراني، غزليات سعدي همواره انتخابي دلپذير و قابل اعتماد بوده است؛ از آن رو که سادگي و رواني زبان سعدي در غزل، همان زودفهمي و انتقال سريعي را داراست که مورد نظر خوانندگان موسيقي سنتي و به‌ويژه مناسب‌خوانان بوده و هست. همان‌گونه که موسيقي، احساس را بي‌واسطه منتقل ميکند، غزل سعدي نيز احساس خواننده را به‌راحتي و رواني و وضوح به نمايش مي‌گذارد؛ در حالي که براي فهم غزل حافظ، نياز به زماني بيشتر است و اين زمان، فاصله‌اي را ميان خواندن، شنيدن و فهميدن ايجاد ميکند که مطلوب طبع آوازخوانان، به‌ويژه استادان بداهه‌خواني چون تاج اصفهاني، نبوده است. به همين دليل برجستگاني چون مرحوم تاج، بيشتر، غزل سعدي مي‌خوانند و بدين ترتيب سنت سعدي‌خواني در آواز ايراني ادامه مي‌يابد. ماندگاري آثاري چون آواز «آسوده‌خاطرم که تو در خاطر مني/ گر تاج مي‌فرستي و گر تيغ مي‌زني» با صداي تاج و همراهي ني استاد حسن کسايي، برآمده از همين ويژگي‌ها است.
سعدي همچنين با ادامه دادن سنت داستان‌گويي ايران که در يکي از دو شاخه‌ي اصلي‌اش مبتني بر پند و حکمت بوده است، اين سنت را به اوج خود رساند. در واقع سنتي که با ترجمه‌ي نصراله منشي از کليله و دمنه آغاز شده بود و با جوامع الحکايات و لوامع الروايات محمد عوفي ادامه يافته بود، در گلستان به قله رسيد؛ گلستاني که همواره نقش اساسي در آموزش زبان فارسي داشته است و دارد و گذشتگان ما، سال‌هاي متمادي در مکتب‌خانه‌ها از نثر و آموزه‌هاي اين کتاب بهره‌ها برده‌اند. سنت داستان‌نويسي مبتني بر پند، در قرن هشتم، همزمان با حافظ، با پررنگ‌تر شدن جنبه‌ي طنز، در آثار عبيد زاکاني ادامه يافت.
مرحوم ذبيح‌الله صفا در معرفي سعدي نوشته است: «الشيخ الامام المحقق، ملک الکلام، افصح المتکلمين ابومحمد مشرف‌الدين(شرف‌الدين) مصلح بن عبدالله بن مشرف‌السعدي‌الشيرازي بي‌ترديد بزرگترين شاعري است که بعد از فردوسي آسمان ادب فارسي را به نور خيره‌کننده خود روشن ساخت و آن روشني با چنان نيرويي همراه بود که همچنان برقرار خواهد ماند. »
يادداشت: بهار عليزاده