تهران ميان دو ميراث: سبز يا خاکستر

به گزارش شهر محيط زيست براي شهري هايي که ساکنانش با آبي آسمان قهر کرده اند واژه اي فانتزي است. اما فانتزي بودن اين جمله دليلي بر آن نيست که ميراث شهر نشينان براي آيندگانشان مخروبه هايي باشد تاريک و بيمارگون. در اين حالت اين مردم هستند که بازنده اند زيرا اين مردمند که ناچار به ترک آن مخروبه ها مي شود تا طبيعت خود را بازيابند.

اما آيا مي شود شهر ها را با بتن هايشان به گونه اي ساخت که سبزي شان براي نسل هاي متمادي ماندگار باشد. بدين منظور با دکتر بهرنگ بهرامي دکتراي طراحي شهري گرايش منظر و دکتراي برنامه ريزي محيط زيست پيرامون طراحي شهري و حفاظت از محيط زيست با خبرنگار شهر به گفت و گو نشست تا راز اين ماندگاري را بيان کند. در نوشتار زير مشروح اين گفت و گو را مي خوانيد:

- چگونه مي توان شهرهاي امروزي را با کمترين ضربه به محيط زيست طراحي کرد و ساخت؟

با بازگشت به طبيعت،البته بازگشتي که تمامي جوانب را در نظر بگيرد.اين به معني بازگشت به دوران اوليه زندگي انسان نيست، زيرا نه مي توان آنقدر به عقب بازگشت و نه مي توان تا آن حد جلو رفت که طبيعت را ناديده گرفت، بايد يک اعتدال را ايجاد کرد. براي ايجاد اين اعتدال نيازمند توجه به ساختارها و تفکيک تعاريف هستيم.

نبايد از ياد برد که امروز اکثر جمعيت دنيا شهر نشين هستند و در محيط هاي شهري بيشتري وقت شهروندان در فضاهاي انسان ساز شامل فضايي کار، گردش، استراحت و ... سپري مي شود. بنابراين ساخت شهرهايي که محيط زيستن را براي شهروندان خود فراهم و حفظ مي کنند ضروري است.

-

زماني که به حفظ محيط زيست در ساخت و سازهاي شهري اشاره مي کنيم دقيقا بايد از چه عناصر و مولفه هايي حفاظت شود؟

محيط زيست را همان منابع طبيعي مي دانند. اين در حالي است که محيط زيست فضا و مکاني است که شامل هر چيزي که ما را احاطه کرده است، مي شود؛ در واقع محيط زيست محيط زيستن ما است. بخشي از اين محيط زيست مثلا مراتع منابع طبيعي نام دارد. برخي گمان مي کنند نجات محيط زيست مثلا نجات رود دره ها است. در حقيقت نجات محيط زيست شامل اين امر مي شود اما حتي خانه افراد را نيز دربر مي گيرد.

- از ديد شما به عنوان يک طراح شهري و نيز برنامه ريز محيط زيست عمده مواردي که شهري همانند تهران با آن درگير است چيست؟

يکي از مشکلاتي که امروزه با آن مواجه هستيم مشکل جزاير حرارتي است. براي حل اين مشکل در مناظر شهري بحث ديواره ها و پشت بام هاي سبز را داريم . کاشت فضاي سبز در جداره هاي عمودي و پشت بام ها باعث مي شود بجاي داشتن جزاير حرارتي بر پشت بام ها، فضاي سبز را به پشت بام محل زندگي مان بياوريم. اين امر باز به انعکاس آفتاب، کمک به تعادل هوا در تابستان و حتي به حل مشکل جزاير حرارتي کمک مي کند.

اگر ساختمان را تنها به عنوان مکاني براي گذران و استراحت ببينيد دست به چنين اقداماتي بر روي آن نمي زنيد. در حالي که ساختمان بخشي از فضاي شهر و چرخه زيستي است که شما نيز در آن هستيد.

يکي از مواردي ديگري که شهرها با آن در گير هستند شيوه جمع آوري نزولات جوي است. متاسفانه در سطح شهر تهران کمترين استفاده از اين منابع مي شود. يک روز باراني هر کجاي اين شهر برويد مي بينيد که عبور از پياده روها، خيابان ها و معابر دشوار است.

حتي در روزهاي عادي نيز عابرين پياده سهمي از يک پياده روي استاندارد ندارند. تصور کنيد ماشيني در شهر نيست، در کجاي شهر تهران مي توانيد سي دقيقه پياده در پياده روها راه برويد؟ مگر منظر شهري در خودرو و با سرعت زياد ادراک مي شود؟ خير با پياده راه رفتن در شهر آن را ادراک مي کنيد.

از سوي ديگر جداي از تاثيري که کف سازي ها در جمع آوري آب هاي سطحي دارد، حتي از نظر بحث حرارتي و انعکاسي که دارد نامطلوب است. مصالحي که در خنکاي هوا اثري ندارند و تنها در فصل سرد کاربرد دارند را براي کف سازي هاي شهري به کار مي برند. حتي در ساخت و سازهايمان نيز به اقليم توجه نمي کنيم.

همچنين در شهرها بحثي به نام مناظر فرا صنعت داريم. يعني صنعتي که در شهر وجود داشته زماني که از شهر به بيرون منتقل مي شود بخشي از آن به شکل خاطره اي در شهر باقي مي ماند و پتانسيل طراحي به عنوان يک منظر فراصنعتي مانند يک موزه صنعتي در بستر شهري را با ادغام در ساختارهاي سبز شهري را دارد. در چنين شرايطي مديريت شهري بايد اين زمين را بخرد و با اين ديد که اين زمين بخشي از خاطره شهر است براي آن برنامه ريزي کند. متاسفانه اغلب اين اراضي براي ساخت و سازهاي شهري استفاده مي شود.

برخي تصور مي کنند بحث آلودگي در شهر تهران تنها شامل آلودگي هوا است اما در همين شهر مسئله موش ها را داريم، از آن غافليم و به انتقال آلودگي هايي که انجام مي دهند، توجه نمي کنيم زيرا هنوز به خانه هاي ما رسوخ نکرده اند. آلودگي آب را از ياد برده ايم که بخش زيادي از اين آلودگي ها به منابع آبي که استفاده مي کنيم رسوخ مي کند.

معضلات ديگري از جمله سيل هاي عظيم را داريم، همانند اتفاقي که در مقصودبيک تجريش افتاد. اين امر نتيجه خراب کردن روددره ها است. زيرا از ياد برده ايم که طبيعت در طي هزاران سال به لزوم وجود روددره ها پي برده است. به اين امر مغرور مي شويم که مهندسي پيشرفته اي داريم، بتن خوب توليد مي کنيم، سرتاسر اين روددره را با بتن مي پوشانيم و مي گوييم آب به آن رسوخ نمي کند. اين آب به هيچ جايي نفوذ نمي کند و جاهايي از زمين اين شهر است که بالاخره روزي نشست مي کند و فرو مي ريزد. ما هر روز بحث تغيير رژيم اقليمي را داريم که اگر اين اتفاق بيفتد با بتن و نفوذ ناپذيري اش روبرو هستيم آب به اين سطح مي آيد و همه چيز را مي برد زيرا ديگر دره با اقليم طبيعي خود نيست که در پيچ و تاب و نفوذ خود سرعت آب را کنترل کند. طبيعت طي هزاران سال رود دره ها را مديريت و پالايش کرده است و نيازي به دخالت ما به اين شکل نداشته است. بنابراين براي حل برخي مشکلات شهري مي توان بخش هايي را به طبيعت واگذار کرد.

- اما در برخي موارد مديران شهري با فشاري دو سويه روبرو هستند از يک سو ساخت و ساز شهري و از سوي ديگر حفظ محيط زيست . مي توان شهر را نساخت؟

مهندسي و طراحي شهر با بحث محيط زيست تضادي ندارد. بايد بزرگراه ساخت، اما با راهبرد سودجويانه کنار آن درخت و فضاي سبز ايجاد کنيم تا به سبز راه تبديل شود. در اين حالت بزرگراه تنها مسير تردد نيست بلکه بخشي از فضاي سبز شهري و شبکه هاي سبز شهري را نيز در کنار خود دارد.

تصور کنيد ماشين ها را از سطح تهران حذف کنيم، آيا مشکل آلودگي هوا حل مي شود؟ ماشين بخشي بزرگي از توليد کننده آلودگي هوا است اما گرما و سرماي طاقت فرسا در سطح شهر به چه علت است؟ انعکاس خورشيد بر آسفالت مي خورد و بر مي گردد در نتيجه صبح خيلي گرم و شب بسيار سرد را داريم.

زماني که تهران به عنوان پايتخت انتخاب شد به اين امر توجه نشده است. شهرهاي تاريخي ما بنا بر توان زيست محيطي آنها ساخته شده است. قطع شدن کانال هاي آب، قطع شدن حيات شهر است و ما اين کانال ها را قطع کرده ايم و راه ساخته ايم.

در گذشته چه در سطح شهر ها و چه در درون خانه ها فضا تعريف داشت و از آن استفاده بهينه مي کردند.بدين معني که در معماري قديم فضا در اختيار انسان بوده اما حتي در خانه هاي امروزي شيوه کاربرد لوازم منزل به صورتي است که درصد کمي از فضا متعلق به انسان است.

از سوي ديگر بحث قوانين مطرح است. طراحي شهري و بخصوص نماي ساختمان ها در شهر نما بخشي از شهر است و متعلق به شخص من و شما نيست اين در حالي است که مثلا افراد در بالکن منازل نيز رخت پهن مي کنند. بنابراين طراحي ها و ساخت و سازهاي شهري بايد داراي قوانين و نيز ضمانت اجرايي باشند.

تمامي اين خطاها در طراحي هاي شهري در حالي است که زماني در اين کشور ما «بيشاپور» را داشتيم که با طرح جامع پيش رفته بود، پس چرا شهرهاي امروزي مان اينچنين بدون برنامه پيش مي رود؟ يا شهر تاريخي پاسارگاد طبق فاکتورهايي پيش رفته است که امروزه ما به آن رسيده ايم. خوشبختانه مدت زمان زيادي نيز از اين فراموشي نمي گذرد و تا همين 100 سال پيش طبق اين معماري و متناسب با توان محيطي عمل مي کرده ايم. حتي شهرهايي که زياد دست نخورده اند و باقي مانده اند مي بينيد که همه چيز سر جاي خودش است و چرخه ماده و انرژي در آن به خوبي صورت مي گيرد.

براي حل اين معظلات بايد طراحي ها به دست متخصصان مرتبط صورت گيرد.براي مثال بهترين نماي شهري را طراح نما و منظر تعريف مي کند و مشخص مي کنند که چه نما و منظر و چه مصالحي در مجموع زيباترين است و کمترين خطرات محيط زيستي را دارد.