گزارش شهر از 3 دهه مواجهه با ماهواره/
راهکار يا فرصت سوزي؛ داستان بي پايان ماهواره‌ها
در سال‌هاي گذشته برخوردهاي سلبي در موضوع شبکه‌هاي ماهواره‌اي شاخص‌ترين برنامه مسئولان براي کاستن از مخاطبان شبکه‌هاي ماهواره‌اي بوده است؛ در اين ميان موضوعي که مسئولان به آن توجه کمتري دارند پيشرفت مداوم تکنولوژي است، اگر روزي راديو يک رسانه خاص بوده است و امروز ماهواره؛ بي‌شک نميتوان پيش‌بيني کرد فردا چه تکنولوژي جديدي در خانه‌ها عمومي مي‌شود.
به گزارش گروه اجتماعي شهر، نيمه دوم سال 1360 در صدا و سيما معروف شده بود که ماهواره روي فضاي ايران برنامه‌هاي تلويزيون‌هاي کشورهاي ديگر را پخش مي‌کند. در آن زمان سيماي ملي تنها دو شبکه داشت. در سال‌هاي دهه 60 گزارش‌هايي به صدا و سيما مي‌آمد که بعضي‌ها نيمه شب آنتن‌هايشان را دستکاري مي‌کنند و شبح‌هايي روي گيرنده‌هاي خود مي‌بينند. از سوي ديگر ساکنان شهرهاي نزديک به مرز شوروي آن زمان نيز قادر بودند تصاوير تلويزيون شوروي را به راحتي دريافت کنند.
اين موضوعات اولين نشانه‌هاي ظهور يک رقيب جدي براي صدا و سيما بود؛ البته با توجه به کم بودن موارد استفاده ماهواره و نبود رقيب‌هاي جدي شبکه‌هاي فارسي زبان، کسي ماهواره را جدي نمي‌گرفت، نه مردم و نه مسئولان.
عمومي شدن ماهواره؛ منعي که کسي از آن گريزان نيست!
اواخر دهه 60 ديش‌هاي ماهواره به صورت معدودي در تهران به روي پشت بام‌ها رفت و با آغاز دهه 70 اين روند سرعت گرفت و به مرور به شهرستان‌ها رسيد. در دهه 80 ماهواره از يک عنصر مخفي و ممنوع در خانه‌ها تبديل به وسيله‌اي بسيار عادي شد که در کنار تلويزيون در خانه بسياري از مردم ديده مي‌شد. در سال 90 عکس‌هايي از ديش‌هاي ماهواره در روستاها و چادر عشاير منتشر شد که فراگيري اين پديده را بيش از پيش نشان مي‌داد.
با اين همه بازهم در سال‌هاي آغازين دهه هشتاد، صدا و سيما و مسئولان فرهنگي بيشتر ترجيح مي‌دادند تا وجود ماهواره را نديده بگيرند و آن را يک رقيب جدي ندانند. در اين مدت برخوردهاي سلبي با ماهواره همچنان تنها راهکار مسئولان بود. جمع‌آوري ديش‌هاي ماهواره، ارسال پارازيت‌ها از جمله اين اقدامات بود.
در سال‌هاي پاياني دهه 80 در فيلم‌هاي سينمايي، روزنامه‌ها و گفت‌وگوهاي روزمره موضوع شبکه‌هاي ماهواره‌اي و برنامههايشان فراگيري بيشتري پيدا کرد. اين موضوع تا جايي پيش رفته است که امروز حتي محبوب‌ترين برنامه طنز تلويزيوني حال حاضر(خنده بازار) نيز بعضي از آيتم‌هاي خود را به برنامه‌هاي ماهواره و طعنه زدن به آن اختصاص مي‌دهد. (اين توجه طنزآميز خود نشان از اعتراف به فراگير بودن برنامه ماهواره دارد)
وقتي ديش‌هاي ماهواره تيتر مي‌شوند
در چند سال گذشته هر از گاهي شبکه‌هاي ماهواره‌اي و برنامه‌هايش به صدر فهرست اخبار و گفت‌وگوها تبديل مي‌شد. يک روز شيوه‌هاي مبارزه با ديش‌هاي ماهواره و روز ديگر ارسال پارازيت‌ها. در اين مدت حتي ظهور و تولد شبکه‌هاي«فارسي1 »، «من و تو» هر يک به تيتر رسانه‌ها تبديل مي‌شد. امروز نيز برخي برنامه‌هاي ماهواره تيتر رسانه‌ها مي‌شود؛ در اين سال‌ها برنامه‌هاي صرفا خبري شبکه‌هاي ماهواره‌اي پوست اندازي کرده‌اند و بيشتر جنبه سرگرمي پيدا کرده‌اند. امروز شبکه‌هاي ماهواره را با شخصيت‌هاي سريالي و سرگرمي‌هايش مي‌شناسند. امروز خرم سلطان، بفرماييد شام، عمر گل لاله و ... نقل مجلس خيلي‌ها شده است.
نشانه‌هايي از تغيير رويکرد مسئولان
در سال‌هاي پاياني دهه 80شبکه‌هاي بي‌بي‌سي فارسي، فارسي وان، «من و تو» و جم متولد شدند و توانستند در سطح گسترده‌اي مخاطبان ايراني را جذب کنند.
بعد از اين موضوع اگرچه همچنان برخوردهاي قهري با ماهواره ادامه داشت اما به نظر مي‌رسد برخي از مسئولان به اين نتيجه رسيدند که بايد همراه با اعمال شيوه‌هاي سلبي رويکردهاي اثباتي را نيز دنبال کرد.
به عبارتي ديگر بعد از عدم توجه به ماهواره و بي‌اهميت خواندن آن در سال‌هاي نخستين ورود آن و سپس اصرار بر برخوردهاي سلبي و بي‌نتيجه ماندن اين اقدامات به مرور ايده‌اي مبن بر ساخت برنامه‌هاي اثباتي و رقابتي شکل گرفت.
اکنون عده‌اي معتقدند که مي‌توان به جاي برخوردهاي قهري از پتانسيل ماهواره استفاده کرد و حتي بايد گفت با همه‌گير شدن تکنولوژي راهي نيز جز اين وجود ندارد. راه‌اندازي برخي شبکه‌هاي ماهواره‌اي که از داخل هدايت مي‌شدند نشانه‌اي از اين تغيير ديدگاه است؛ هرچند اين روند دوام و قوام پيدا نکرد و اين تغييرات اندک بازهم نتوانست چيزي از بيننده‌هاي ماهوراه بکاهد.
چيزي که عيان است؛ آماري که موجود نيست
درحال حاضر ارائه آمار از تعداد مخاطبان شبکه‌هاي ماهواره‌اي در ايران بسيار دشوار است. در سخنان مديران صدا و سيما و نظرسنجي‌هاي رسمي آمارهاي متفاوتي از 40 تا 60 درصد به چشم مي‌خورد. براي مثال در تازه‌ترين اعلام آماري، رييس صدا و سيما اعلام کرده است که 30 درصد از مردم از ماهواره خبر مي‌گيرند و 82 درصد نيز از صدا و سيما. يا در نظر سنجي‌هاي سال 89 صدا وسيما 48 درصد به عنوان آمار بيننده‌هاي ماهواره اعلام شده است. عددهاي آماري زيادي به نقل ازمنابع مختلف موجود است و اگر هر کدام از اين آمارها را مبنا قرار دهيم بازهم به نفوذ بالاي ماهواره در ايران پي مي‌بريم.
شبکه‌هاي ماهواره‌اي در رقابت با يکديگر
شايد اگر از روزهاي آغازين ظهور ماهواره دورانديشي در ميان مسئولان وجود داشت، امروز هيچ کس به خود اجازه نمي‌داد با کمترين امکانات و دوبله پيش‌و پا افتاده چهار سريال ترکي به رقابت با صدا و سيما بپردازد. اما عملکرد صدا و سيما و مسئولان فرهنگي به گونه‌اي بوده است که يک شبکه ماهواره‌اي با روزي 4 ساعت برنامه توليدي توانسته به رقيبي جدي براي تمام شبکه‌هاي سراسري و استاني صدا و سيما تبديل شود.
اکنون وضعيت به گونه‌اي است که شبکه‌هاي ماهواره‌اي بيشتر در حال رقابت با يکديگر هستند و بيشتر به يکديگر نگاه مي‌کنند و برنامههايشان را محک مي‌زنند؛ به نظر مي‌رسد اين شبکه‌ها چندان نگراني از رويکردهاي صدا و سيما و برنامه‌هايش ندارند.
علت چيست؟ آيا مردم ما بد سليقه‌اند!
در اين بين علت گرايش به ماهواره را نميتوان مردم قلمداد کرد، نميتوان مردم را متهم کرد که کج سليقه‌اند و درست و غلط را نمي‌شناسند. نميتوان تنها به مردم گفت اين برنامه‌ها مشخص را تماشا کنيد.
در اين سال‌ها ديده‌ايم که برنامه‌هايي نيز وجود داشته‌اند که بين مردم جا باز کرده‌اند و همه‌گير شده‌اند. براي مثال نوروز امسال سريال پايتخت و کلاه‌قرمزي 92 توانستند مخاطبان را راضي کنند.
اين موضوع نشان مي‌دهد مي‌توان در فضاي موجود برنامه‌هايي توليد کرد که مخاطبان امروزي را راضي کند و همچنان در چارچوب صدا و سيما نيز قرار بگيرند.
زماني راديو مجوز مي‌خواست و امروز ...
سال‌ها پيش اگر کسي قصد داشت در خانه از راديو استفاده کند نيازمند بود از وزارت کشور مجوزي تهيه کند. امروز نيز مي‌توان با داشتن مجوز به صورت قانوني صاحب ماهواره بود. اما واقعيت موجود نشان مي‌دهد که امروز کسي که تصميم به نصب ماهواره و استفاده از آن داشته باشد به دريافت مجوز فکر نمي‌کند.
داستان بي‌پايان ماهواره
در سال‌هاي گذشته برخوردهاي سلبي در موضوع شبکه‌هاي ماهواره‌اي شايد شاخص‌ترين برنامه مسئولان براي کاستن از مخاطبان شبکه‌هاي ماهواره‌اي بوده است. در اين ميان موضوعي که مسئولان به آن توجه کمتري دارند پيشرفت مداوم تکنولوژي است. اگر روزي راديو يک رسانه خاص بوده است و امروز ماهواره؛ بي‌شک نميتوان پيش‌بيني کرد فردا چه تکنولوژي جديدي در خانه‌ها عمومي مي‌شود.
در واقع بايد گفت همين حالا هم ديگر ديش ماهواره تکنولوژي قديمي شده است و امروز بسياري از شبکه‌هاي تصويري به ارائه خدمات بر روي اينترنت روي آورده‌اند. اکنون در خانه بسياري از مردم ديسک‌هاي حافظه چندين گيگا بايتي و ترابايتي پر از فيلم و سريال‌هاي غربي وجود دارد و اين اطلاعات به سهولت جا‌به‌جا مي‌شوند. در واقع امروز اگر کسي بالاي پشت بامش ديش ماهواره نداشته باشد باز هم نميتوان مطمئن بود آن خانه مشتري برنامه‌هاي تلويزيوني است.
خلاصه کلام آنکه بايد ديدگاه را نسبت به تکنولوژي تغيير داد و به جاي تعلل و ناديده گرفتن آن در سال‌هاي متمادي و سپس برخوردهاي سلبي؛ از همان آغاز به استقبال آن رفت و از ظرفيت‌هاي موجودش استفاده کرد. شايد در اين صورت مي‌شد ديش‌هاي ماهواره را از يک آسيب به يک فرصت تبديل کرد.
کامیار میرشاهی