بهره‌برداري از خليج فارس در دل تهران/ 45 سال حرف؛ 15ماه عمل

به گزارش خبرنگار مديريت شهري شهر ، مرحله نخست درياچه مصنوعي شهداي خليج‌فارس شامل احداث درياچه و 12هکتار از پهنه ساحلي آن در جبهه شمال غربي پروژه، امروز با حضور محمدباقر قاليباف شهردار تهران افتتاح شد.

احداث سازه‌هاي متعدد مذهبي، تفريحي و خدماتي در محدوده پيرامون درياچه در زميني به وسعت 110هکتار از ديگر بخش‌هاي اين پروژه است که اجراي آن بر عهده شهرداري منطقه 22است.

تنب کوچک،تنب بزرگ و ابوموسي در دل درياچه

همچنين سه جزيره مصنوعي در مرکز کاربري‌هاي شاخص و پر جاذبه پروژه احداث درياچه قرار دارند. جزيره شهداي تنب کوچک در شمال غرب درياچه به مساحت نيم هکتار، جزيره شهداي تنب بزرگ در شمال درياچه به مساحت يک هکتار و جزيره شهداي ابوموسي به مساحت 1.4هکتار اين جزاير را تشکيل مي‌دهند.

هدف از احداث جزاير مصنوعي، ايجاد کاربري‌هاي فرهنگي، مذهبي و تفريحي است. قابل ذکر است که طراحي يکي از زيباترين مساجد جهان اسلام براي احداث در جزيره شهداي ابوموسي در حال انجام است که ساخت و بهره‌برداري از آن مي‌تواند نقش قابل ملاحظه‌اي در توسعه شعائر اسلامي با يک نگاه نوين داشته باشد.

درياچه چيتگر از حرف، ايده ، طرح تا عمل

ايده احداث درياچه مصنوعي در تهران، اولين بار به‌صورت قانون شهري در طرح جامع سال‌1349شهر تهران آورده شد. اين مصوبه تا سال 1355که مطالعاتي براي تکميل طرح جامع سال 1347تهران در مورد منطقه غرب صورت ‌گرفت اجرايي نشده و مسکوت ‌ماند. در اين سال طرح لتمال کن براي تکميل طرح جامع 1347در مورد منطقه غرب تهران ارائه شد که در آن درياچه مصنوعي به وضوح مشخص مي‌شد ولي باز عملا اقدامي براي احداث آن صورت نمي‌گرفت و طرح ناحيه تفريحي غرب تهران که محور توسعه پايتخت شناخته شده بود به فراموشي سپرده شد و در سال 1367مصوبه‌اي ديگر البته اين بار در شوراي‌عالي شهرسازي وضعيت را به شکل ديگري در‌آورد و ساخت درياچه مصنوعي براي پايتخت بعد از 20سال سرنوشت ديگري پيدا کرد.

ضرورت مطالعه و اجراي اين پروژه در شرايطي به طرح اوليه انجاميده بود که هنوز تهران نه اينقدر آلوده بود و نه اينچنين شلوغ که انسان در محاصره تراکم فولاد و سيمان و گرفتار در لابه‌لاي ساختمان‌ها و برج‌هاي بلند، آرزوي تنفس هواي پاک و گردش در فضاي تا حدودي آرام و سبز را داشته باشد.

اين موضوع با وجود اينکه در توسعه شهري مدنظر شهرسازان قرار گرفت اما مانند ده‌ها طرح ديگر مسکوت ماند. چندي بعد، انقلاب اسلامي به پيروزي رسيد اما شهر همان شهر بود و ايده همان که روي زمين خاک مي‌خورد. اوايل سال‌1370بود که اين طرح دوباره در دستور‌کار شورا قرار گرفت اما باز‌هم اتفاق خاصي براي آن نيفتاد و به سرعت به بايگاني فرستاده شد. ولي سال 86 فرصت ديگري براي اين طرح بود. به يمن طرح جامع پايتخت، در سال‌86، مسئولان تصميم‌گرفتند طرح سال‌49 را به‌رغم رشد فراگير شهر، در همان ‌مختصات جغرافيايي منطقه چيتگر و منطقه‌22شهرداري تهران به‌جريان بيندازند.

رويا درياچه رنگ واقعيت گرفت

در سال‌هاي اخير طرح احداث درياچه چيتگر، از يک‌رؤياي خام بيرون آمد و رنگ‌‌و ‌روي عملياتي‌شدن به‌خود گرفت. در پيش زمينه مطالعاتي، از سال‌82 تا 89، مطالعات جزئي و دقيقي در مقاطع مختلف از سوي مشاور صورت گرفت و پرونده بررسي‌هاي مختلف تکميل شد.

در اين مراحل سعي شد تمامي نقاط ضعف و نگراني‌ها به‌طور ‌دقيق مورد ‌ارزيابي قرار گيرد تا نقطه ابهامي باقي نماند. ازجمله مسائلي که توسط مشاور مورد‌بررسي قرار گرفت، چگونگي آبگيري درياچه، نفوذپذيري آب آن، تأثيراتش بر آب‌هاي زيرزميني و نگراني‌هاي مربوط به آب‌ پشت‌سد مي‌شد که اکنون تکليف همه آنها روشن شده است. طرح درياچه 123هکتاري و مجموعه عظيم تفرجگاهي اطراف آن، نتيجه سال‌ها زحمت کارشناسي مديريت شهري است که ساخت درياچه را ممکن کرده است.

وقتي درياچه به کلنگ زني رسيد

محمدباقر قاليباف شهردار تهران بهمن 1390در مراسم کلنگ‌زني اجراي فاز نخست طرح گفت که اين پروژه را پس از سه سال مطالعه کامل و با مشکلات بسيار اجرايي، آغاز مي‌کنيم و ظرف ??‌ماه فاز اول آن را تحويل شهروندان خواهيم داد. وي در اين مراسم با بيان اينکه يکي از دلايل زمانبرشدن اين پروژه، مطالعات دقيق اجرايي و موضوع نحوه انتقال آب به اين درياچه بود، افزود: در اين طرح هماهنگي‌هاي لازم با شرکت آب منطقه‌اي و وزارت نيرو براي ميزان آب مورد نياز اين درياچه و سد صورت گرفته است.

به گفته شهردار تهران چگونگي آبگيري درياچه، نفوذپذيري آب آن، تأثيراتش بر آب‌هاي زيرزميني و دغدغه‌هاي مربوط به آب‌ پشت‌سد در طرح مطالعاتي ديده شده و با وجود اينکه خاک اين منطقه، سستي ندارد، تحکيم زمين، لايه‌برداري و مطالعات ژئوتکنيک انجام و خاک مناسب به اين محل حمل شد تا در قشرها و لايه‌هاي مناسب با تراکم فشرده کار شود. در طرح نخست حتي مجاري تخليه آب نيز براي اين طرح ديده شد تا در زمان وقوع زلزله خطري براي پايتخت‌نشينان ايجاد نشود.

تهران با افتتاح درياچه نفس مي کشد

نگاهي موشکافانه به انگيزه‌هاي ساخت يک درياچه وسيع در کنار شهر نشان مي‌دهد که در سال 49 نيز «تلطيف هوا و فضاي همسايه شهر» مهم‌ترين توجيه شهرداري براي ساخت درياچه بود؛ دليلي که امروز نيز قابل‌قبول است و فقط بهانه ساخت درياچه را براي پايتخت‌نشينان به يک ضرورت تبديل کرده است. تأمين رطوبت لازم در هواي پايتخت ضرورت اجتناب‌ناپذيري است.

اين اما همه محاسن درياچه براي پايتخت‌نشينان نيست. بحث اقتصادي هم از زمينه‌هاي اجراي طرح به شمار مي‌رود. علاوه ‌بر شکل‌گيري «چهارباغ»(عنوان اوليه طرح) در اين منطقه که مي‌توانست به ساماندهي برخي اصناف سرگردان کمک کند، بحث درآمدزايي از طريق صورت‌دهي تفرجگاه‌ها و گردشگاه‌ها هم مطرح بود. در کنار اين مي‌توان به قضيه جذب مسافر و گردشگر هم اشاره‌ کرد. همچنين اين درياچه به‌عنوان يک وسعت بزرگ آبي مي‌تواند سفره‌هاي زيرزميني تهران در غرب را سيراب کند. شهري که آرام آرام سفره‌هايش رو به تخليه رفته با اجراي اين پروژه عظيم مي‌تواند از احتمال فرونشست خاک جلوگيري کند. اين درياچه مصنوعي که منبع تلطيف هوا در حوزه غرب تهران به‌شمار مي‌رود در کنار پارک جنگلي چيتگر مي‌تواند اثرات مطلوبي در کاهش آلودگي هواي شهري داشته باشد که مدت‌هاست نفس نکشيده است.

افزايش سرانه فضاهاي تفريحي و گردشگري

به زعم کارشناسان زيست‌محيطي ساخت چنين درياچه‌هايي مي‌تواند به افزايش سرانه فضاي سبز و سکونتگاه‌هاي طبيعي کمک کند. ساخت درياچه‌هاي مصنوعي در شهرها و حضور شهروندان در اين اماکن براي تمدد اعصاب مؤثر است. اين در حالي است که هم‌اکنون شهر تهران از نظر سرانه‌هاي تفريحي با سرانه‌هاي استاندارد جهاني فاصله زيادي دارد که ساخت تفريحگاه‌هايي همچون چيتگر مي‌تواند از اين حيث مورد اهميت باشد. از اين‌رو ساخت درياچه‌هايي نظير چيتگر مي‌تواند تغييري در اقليم شهر به‌وجود آورد و موجب افزايش سرانه فضاهاي تفريحي و گردشگري شود. در اين آبگيرهاي مصنوعي موجودات آبزي نيز پرورش پيدا مي‌کنند که اين امر مي‌تواند به آشنايي بيشتر شهروندان و به‌خصوص کودکان کمک کند چرا که در زندگي شهري اين امکان از مردم گرفته شده است.

درياچه از کجا سيراب مي شود

آبگيري 123هکتار مساحت درياچه چيتگر و منبع تأمين آب آن در سال‌هاي اخير مورد توجه مردم، کارشناسان و مسئولان قرار گرفته است و هرازچندگاهي در محافل گوناگون مطرح و بررسي مي‌شود. مهم‌ترين منبع تأمين حجم آب درياچه از طريق رود دره‌کن تأمين خواهد‌شد. همچنين با توجه به مطالعات صورت‌گرفته، بخش ديگري از آب مورد‌نياز به‌وسيله احداث سد در بالادست رودخانه تأمين مي‌شود. همچنين حوضه‌هاي آبريز شمال منطقه و نيز چاه‌هاي عميق موجود، از ديگر منابع تأمين آب هستند که با توجه به تدابير انديشيده ‌شده، به‌نظر مي‌رسد براي آبگيري کافي باشند.

عبور بزرگراه از زير درياچه

يکي از خارق‌العاده‌ترين اتفاقاتي که در طرح نهايي پروژه آورده شده و در حاشيه احداث اين درياچه مصنوعي رخ مي‌دهد، عبور ادامه محور رسالت از زير درياچه است. اين رخداد که درصورت اجرايي‌شدن، نخستين نمونه در ايران خواهد بود، مي‌تواند درياچه چيتگر را هم‌طراز برج‌ميلاد، به يکي ديگر از شاخصه‌هاي شهري پايتخت تبديل کند.

ضيافت گل در همسايگي درياچه

عمليات اجرايي بزرگ‌ترين باغ گل پايتخت در کنار پروژه‌هاي متعدد، در همسايگي درياچه چيتگر در سال 90کليد خورده است. طرح اين باغ به‌عنوان يکي از بزرگ‌ترين باغ‌هاي گل پايتخت در قالب پروژه‌اي مشارکتي با همکاري منطقه 22 و مديريت و مشاوره و طراحي شرکت مهندسي «منظرطبيعت سهند»، در فضايي با حدود 20 هکتار همجوار درياچه چيتگر و در ضلع شمالي بوستان جنگلي چيتگر آغاز شده و قرار است در بازه زماني با افتتاح يکي از فازهاي پروژه به بهره‌برداري برسد.

در فضاي اين باغ افزون بر 5 /4هکتار فضاي تعريف‌شده براي کاشت انواع گونه‌هاي گلدار، فضاهايي براي احداث باغ رز‌ا، باغ گياهان آبزي، باغ گياهان گلدار، بخش گياهان فصلي و گياهان زيرآشکوب جنگل و گياهان رونده نيز طراحي و درنظر گرفته شده است. پياده‌راه‌هاي شني و سنگفرش‌شده، آلاچيق‌ها، سالن همايش و پذيرايي و احجام و تنديس‌هاي متعدد و خاص، بخش ديگري از داشته‌هاي اين باغ زيبا و بزرگ خواهد بود و مبلمان آن نيز با توجه به شرايط باغ، تنوع خاص خود را خواهد داشت.

بنابراين گزارش درياچه شهداي خليج فارس که با فضاي گردشگري اطرافش مساحتي در حدود 135هکتار دارد ازجمله درياچه‌هايي است که مي‌تواند توان اکولوژيکي منطقه را از طريق ايجاد و ارتقاي قابليت‌هاي تفريحي، چشم‌اندازهاي منحصر به فرد، سرمايه‌گذاري بخش خصوصي و... بالا ببرد. در شهري همچون تهران با جمعيتي در حدود 12 ميليون که معادل 20درصد جمعيت کشور است و باتوجه به اينکه سرانه فضاي تفريحي آن بسيار کمتر از حد استاندارد است بي‌شک ساخت درياچه‌هاي مصنوعي مي‌تواند در افزايش سرانه فضاي تفريحي و تمدد اعصاب شهروندان مؤثر باشد.