اولويت‌هاي فرهنگي دولت آينده در گفتگو با امير خوراکيان
ضرورت امروز کشور، مديريت کلان فرهنگي است/ کم‌کاري خود را پاي تقابل مردم نگذاريم
مردم بسيار آگاهند. البته تهاجم فرهنگي اتفاق افتاده و قطعا تاثيرات خاص خود را نيز بر جا گذاشته و کار را سخت‌تر کرده است؛ ولي هيچ تضادي وجود ندارد. در مواقعي کار سخت‌تر است و گاهي نيز نشدني است؛ ولي تقابل وجود ندارد. متاسفانه الان مديريت کلان فرهنگي کشور دچار نارسايي هاي جدي است و ساماندهي اين امر بايد با فکري مقتدرانه در دستور کار دولت بعدي قرار گيرد.
به گزارش شهر ، مردم بسيار آگاهند. البته تهاجم فرهنگي اتفاق افتاده و قطعا تاثيرات خاص خود را نيز بر جا گذاشته و کار را سخت‌تر کرده است؛ ولي هيچ تضادي وجود ندارد. در مواقعي کار سخت‌تر است و گاهي نيز نشدني است؛ ولي تقابل وجود ندارد. متاسفانه الان مديريت کلان فرهنگي کشور دچار نارسايي هاي جدي است و ساماندهي اين امر بايد با فکري مقتدرانه در دستور کار دولت بعدي قرار گيرد.
در شرايط کنوني که بيشترين نگاه‌ها در کشور معطوف به ابعاد اقتصادي و سياسي دولت آينده است، مقوله فرهنگ و مؤلفه‌‌هاي اجتماعي در حاشيه مانده‌اند. به نظر مي‌رسد فرهنگ بايد بيش از پيش در ميان شاخصه‌هاي مورد توجه ما براي دولت آتي قرار گيرد. در همين باره، گفتگويي را با امير خوراکيان رئيس سازمان فرهنگي هنري شهرداري تهران انجام داده‌ايم.
:: اولويت‌هاي رويکردي و عملياتي دولت آينده در حوزه فرهنگ از نگاه شما که يک مدير فرهنگي هستيد چيست؟
به اعتقاد من يکي از مهم‌ترين نکاتي که دولت بعدي بايد به آن توجه کند، تحليل واقعي وضعيت فرهنگي کشور است. اين يک مسئله بسيار مهم است که درباره آن اتفاق نظري در کشور وجود ندارد. اختلاف نظرهاي بسياري را در اين حوزه شاهديم و زماني که اختلاف نظر در قضاوت درباره فرهنگ عمومي و به‌طور کلي مسائل فرهنگي وجود داشته باشد، طبعا در برنامه‌ريزي نيز با اختلاف نظر مواجه خواهيم بود.
بهتر آن است که در حداقل‌ها به اجماع برسيم؛ بالاخره اشکالاتي در حوزه فرهنگ عمومي، در حوزه آموزش عالي، در حوزه نظام تعليم و تربيت در مدارس و آموزش و پرورش، در حوزه کودک و نوجوان، در حوزه دختران، در حوزه جوانان و نوجوانان وجود دارد و سرفصل‌هاي ما در حوزه فرهنگ، از قبيل همين مسائل است. به همين دليل رسيدن به اجماع واقع‌بينانه در اين حوزه، واجب‌ترين کار براي دولت بعدي است. پس از آن نيز بايد با مراجع اصلي نظام در اين حوزه هماهنگي وجود داشته باشد تا همه براي رفع اين اشکالات حرکت کنيم و آن را در اولويت قرار دهيم.
نکته دوم در حوزه فرهنگ که دولت آينده بايد به آن توجه داشته باشد، استفاده از نيروهايي است که باورهاي عميق خود نسبت به معارف ديني و اصول فرهنگي نظام و انقلاب را به اثبات رسانده باشند. به اعتقاد من افرادي که در طول هشت سال جنگ تحميلي، از کشور دفاع کردند، بسيار خوب توانستند اين باور عميق را به اثبات برسانند؛ زيرا براي همين باورشان بود که به جبهه‌ها رفتند نه براي خاک، و اين باور بايد درک و تاييد شود. اين درک بسيار حائز اهميت است؛ زيرا اگر باور به ارزش‌ها، اصول و مباني ديني وجود نداشته باشد، کارها شکلي مي‌شوند و در اين صورت، کساني مي‌توانند با زيرکي، اين فرم را به دست گيرند و در محتوا، مطابق نظر و ميل خود عمل کنند.
کما اين‌که تاکنون کارهاي شکلي بسياري در اين نظام انجام شده که بعدها کساني آمده‌اند و محتواي آن را پر کرده‌اند. براي مثال رسانه ملي که نظام متولي آن است، ولي در بسياري موارد شاهد اين بوده‌ايم که عده‌اي از گوشه و کنار آمده‌اند و محتوايي در آن ريخته‌اند که ما بعدها متوجه آن شده‌ايم، حتي مسئولان رسانه ملي نيز بعدها متوجه شده‌اند و اين‌گونه مسائل، چه در سطح کلان و چه در برنامه‌هاي جزئي کم نبوده است. لذا اين نکته حائز اهميت است که نيروي انساني يک دولت، باور ديني داشته باشد تا محتوا را از دست ندهيم.
سومين نکته‌اي که دولت آينده پس از ارزيابي واقع‌بينانه وضع موجود و پس از اطمينان از باور ديني نيروي انساني - که انرژي و انگيزه کار و موتور حرکت است - بايد در حوزه فرهنگ به آن بپردازد، تدوين يک برنامه اصلاحي در حوزه‌هاي مختلف است. شاخصه‌ها در حوزه‌هاي مختلف متفاوت‌اند؛ براي مثال در حوزه آموزش و پرورش، يک يا دو شاخص در حوزه معلمان قابل توجه است و چند شاخص نيز در حوزه دانش‌آموزي که بايد به تفکيک و بر اساس مقاطع سني، دسته‌بندي شود.
من در حوزه فرهنگ به شاخص کلي معتقد نيستم؛ بلکه به شاخص ريز و متناسب با مخاطب اعتقاد دارم و به نظر من در حوزه آموزش عالي، در حوزه فرهنگ عمومي و همچنين در حوزه هنر، دولت بايد به چند شاخص اولويت دهد و از نيروي انساني توانمند خود در اين حوزه‌ها بهره برد.
نکته ديگر - که معتقدم اگر به آن توجه نشود، هر آنچه گفته شد بي‌فايده خواهد بود - مديريت کلان فرهنگي کشور است؛ چيزي که ما امروز در آن با مشکل مواجهيم. بايد يک مرکز رصد و مديريت کلان فرهنگي در کشور وجود داشته باشد تا بتواند سهم دستگاه‌هاي مختلف را در اين برنامه کلان فرهنگي مشخص و تحقق آن را پيگيري کند. زيرا اگر بهترين برنامه‌ها بر اساس دقيق‌ترين واقعيات و مهم‌ترين شاخص‌ها تدوين شود؛ ولي اين برنامه به يک لشگر به‌هم‌ريخته و شکست‌خورده سپرده شود، آش شله‌‌قلم‌کاري درست مي‌شود که هر چيزي از آن حاصل مي‌شود؛ بجز اصلاح فرهنگ.
متاسفانه الان مديريت کلان فرهنگي کشور دچار نارسايي هاي جدي است و ساماندهي اين امر بايد با فکري مقتدرانه در دستور کار دولت بعدي قرار گيرد و دستگاه ها موظف باشند در ذيل يک دستورالعمل جامع، دقيق و کلي عمل کنند.
:: آيا يک دولت چهار ساله فرصت ايجاد يک تحول فرهنگي در کشور را دارد؟
بله، فرصت دارد زيرساخت‌ها را بسازد و در برخي موارد نيز امکان مشاهده نتايج وجود دارد؛ زيرا در فرهنگ جهت‌گيري‌ها مهم است. فرهنگ مولد است، به همين دليل اگر در مسير خاصي هدايت شود، به مرور زمان بازتوليد مي‌شود.
:: شهرداري تهران ـ بنا به گفته شهردار تهران ـ تبديل به نهاد فرهنگي اجتماعي شده است نه نهادي صرفا خدماتي؛ در نتيجه مي‌تواند بر فرهنگ عمومي مردم اثرگذار باشد. اين بدان معنا است که مي‌توان شاخص فرهنگ عمومي را از طريق شهرداري تهران مشاهده کرد. از سال 89 که تصدي سازمان فرهنگي هنري شهرداري را بر عهده داريد، يعني در طول سه سال تصدي شما که نزديک به طول عمر يک دولت است، تحولات شهرداري در حوزه فرهنگ - با توجه به وسعت مخاطباني که با آن‌ها در ارتباط است- چه ساختارها و مولفه‌هايي داشته و چه دستاوردهايي در اين حوزه ايجاد شده است؟
من چند شاخصه را که در ذهن دارم، مي‌گويم؛ ولي اين مطالب جامعيت ندارد و همه آنچه بايد، نيست. سوال شما سوالي دقيق، کلان و جامع است و براي پاسخ به آن، شايد نياز به چند جلسه مباحثه باشد تا به جمع‌بندي، شاخص‌بندي و محوربندي برسيم. لذا در حدي که از يک مصاحبه انتظار مي‌رود، معتقدم چند اتفاق خوب در حوزه فرهنگي شهرداري رخ داده است؛ نخست اين که شهرداري جهت‌گيري خود را به گونه‌اي تنظيم کرده که براي مخاطب ارزش قائل شده و انسان را محوريت فعاليت‌هايش قرار داده است و به نظر من اين مهم‌ترين مسئله است. شهرداري انديشيده است که اگر بخواهد شهر را اداره کند، نمي‌تواند به فکر، نگرش و هنجارها و ناهنجارهاي شهروندان بي‌توجه باشد. به نظر من شکل گرفتن چنين نگاهي، يک پيروزي بزرگ است.
همچنين شهرداري تهران پيش از ارائه خدمات، مصرف‌کنندگان اين خدمات را در نظر مي‌گيرد؛ زيرا نمي‌توان خدمات را بدون در نظر گرفتن نگاه، فرهنگ و نگرش اين مصرف‌کنندگان ارائه کرد. اين شاخص، ملاک شهرداري در حوزه‌هاي فرهنگي، اجتماعي و حتي عمراني است که خود بيانگر يک نگاه فرهنگي است و به نظر من امري است که در دوره‌هاي پيشين تا اين حد مورد توجه نبوده است؛ ولي در اين دوره مديريت شهري آنچنان رشد کرده که به مشارکت شهروندان در اداره شهر منتج شده و اين مشارکت در شوراياري‌ها و سراي محلات تا حد بالايي محقق شده است. به نظر من اين نخستين عرصه‌اي است که امتياز بالايي را نصيب شهرداري تهران مي‌کند.
با همين ديدگاه، مي‌توان گفت کسي که کشور را اداره مي‌کند، در درجه اول بايد بداند که مي‌خواهد کشور را براي عموم مردم اداره کند، نه براي طيف سياسي خود يا منفعت شخصي يا هر چيز ديگر. ما هم نمي‌توانيم در شهرداري ديدگاه‌هاي سياسي را جدا کنيم اما خدمترساني براي مردم را وجهه همت قرار داديم، در دولت نيز بايد به همين صورت، خدمات رساني براي عموم مردم باشد. اين يکي از اشکالات موجود است و در آينده به رفع آن نياز داريم. بايد بدانيم کدام عملکرد به نفع عموم مردم است. مي‌توان رفتارهاي دولت‌ها را از اين جهت بررسي کرد. در دوره‌هاي پيشين، هر زمان که دولت مي‌بايست نفع مردم را در نظر گيرد، بسيار راحت از آن مي‌گذشت؛ زيرا تشخيص منافع مردم، در بسياري از موارد کار سختي است. در مواردي نيز تشخيص اين منافع بسيار آسان است؛ ولي آن‌قدر منافع سياسي و شخصي بر عملکرد دولت‌ها سايه مي‌اندازد که اصلا کسي به اين مسائل فکر نمي‌کند، فقط مي‌خواهد پيروز ميدان باشد و کاري به باقي مسائل ندارد. لذا حتي مي‌بينيم دنياي استکبار و رسانه‌هاي بيگانه دشمن از اين مسئله سوء‌استفاده مي‌کنند؛ ولي باز هم اين افراد بيدار نمي‌شوند. درحالي‌که اگر دولتي نفع عموم کشور را در نظر دارد، بايد بداند دشمنان چه مي‌گويند. ولي وقتي کسي بر لجاجت خود مصر است، به اين دليل است که مردم را ملاک قرار نمي‌دهد.
دوم اين که توسعه فضاهاي فرهنگي به هيچ وجه در هيچ دوره‌اي از مديريت شهري، با اين دوره قابل مقايسه نيست. شاخص‌ها تعجب‌آور است، براي مثال حدود 250 کتابخانه در اين دوره تاسيس شده و موزه‌هاي متعددي در اين دوره راه‌اندازي شده است. جاي چنين مواردي در 34 سالي که از انقلاب اسلامي گذشته، بسيار خالي بوده است. همچنين فضاهاي عمومي که مي‌توان آن‌ها را فرهنگي اجتماعي تلقي کرد؛ چراکه اگر يک بوستان مهيا شود و مردم بتوانند به سلامت از آن استفاده کنند، در واقع يک فضاي فرهنگي اجتماعي ايجاد شده که به کم شدن ناهنجاري‌هاي اجتماعي و بالتبع به سلامت جامعه کمک مي‌کند. از نظر توسعه فضاهاي فرهنگي، فضاهاي ورزشي و فضاهاي اجتماعي، مديريت شهري امروز با دوران گذشته قابل مقايسه نيست. اين شاخصه دوم، با يک مديريت جهادي پيش رفته و دقيقا همان چيزي است که در حوزه فرهنگ به آن نياز است يعني به عبارت بهتر در عرصه فرهنگ نيز نيازمند مديريت جهادي هستيم.
شاخص سوم مديريت شهري کنوني، نزديک‌تر شدن روح و محتواي فعاليت‌هاي فرهنگي شهرداري به مباني و معارف ديني است. اتفاقات فرهنگي دوره پيشين مديريت شهري و محتوا و روح اين اتفاقات قابل بررسي است. اگر بخواهم به‌عنوان يک طلبه و از جايگاه طلبگي و تحصيلي که در حوزه داشته‌ام قضاوت کنم، تاکيد مي‌کنم که جهت‌گيري کلي مسائل فرهنگي شهرداري به سمت معارف ديني است و به رشد فرهنگي ديني کشور و فضاي عمومي کشور کمک کرده است.
به نظر من چه در فضاي تبليغات شهري و چه در فعاليت‌هاي محتوايي، حداقل اين سه ملاک عمده کاملا قابل ارزيابي‌اند. فعاليت مديريت شهري، به‌شدت مشارکت شهروندان را به همراه داشته و از حضور مردم بسيار استفاده شده است. انصافا فضاي بسيار خوبي حاکم است و مردم احساس خوبي دارند؛ زيرا در عين حال که در کار فرهنگي مشارکت مي‌کنند، شاهدند که کارهاي خدماتي نيز به خوبي ارائه مي‌شود و اين اثر کار فرهنگي ما را دو چندان مي‌کند. اگر کار خدماتي و توسعه فضا درست نباشد، هر چه براي مردم حرف فرهنگي بزنيم، فايده ندارد. در نتيجه حتي خدمات عمراني شهر تهران نيز به نوعي نه غير مستقيم، بلکه مستقيم در ايفاي نقش خدمات فرهنگي ما موثر است.
:: آيا وارد کردن مسئله دين براي نشان دادن کارآمدي دين در حوزه اداره جامعه و فرهنگي کردن اداره جامعه با ابزار ديني، منجر به يک تقابل اجتماعي نميشود؟ آيا مردم وارد شدن دين به حوزه اداره جامعه را به راحتي پذيرفته‌اند؟
من شهادت مي‌دهم که چنين تقابلي ايجاد نشده است. البته بايد در حوزه مسائل ديني با دقت عمل کرد، ولي اگر بيان اين مسائل متناسب با شرايط و فضا باشد، مردم از آن استقبال مي‌کنند. من نيز زماني که مي‌خواستم در سازمان فرهنگي هنري شهرداري تهران ويژه برنامه ماه رمضان با عنوان «بر آستان جانان» را برگزار کنم، برخي اين نگراني را داشتند؛ ولي شاهد بوديم خانواده‌هايي که حتي از نظر ما ظاهر متفاوتي با اين مباحث داشتند، قرآن‌شان را زير بغل گرفتند و به پارک‌ها آمدند. من واقعا مردم را باور دارم و هر چقدر به آن‌ها نزديک‌تر مي‌شوم، حتي در بخش‌هايي که به ظاهر احساس مي‌کنيم مشکلات فرهنگي بيشتر است، ميبينم که در اين بحث، بايد به مديريت فرهنگي خودمان نمره منفي دهم.
مردم بسيار آگاهند. البته تهاجم فرهنگي اتفاق افتاده و قطعا تاثيرات خاص خود را نيز بر جا گذاشته و کار را سخت‌تر کرده است؛ ولي هيچ تضادي وجود ندارد. براي تأييد اين که مردم از فرهنگ ديني فاصله گرفته‌اند، نيازمند کار و بررسي بيشتري هستيم. در مواقعي کار سخت‌تر است و گاهي نيز نشدني است؛ ولي تقابل وجود ندارد. در موارد بسياري شاهد اين بوده‌ايم که حتي خانواده‌هايي که از ظاهرشان به نظر مي‌رسد تعلقات ديني چنداني ندارند، مراجعه مي‌کنند و علاقه‌مندند برخي از شاخص‌هاي ديني در فرزندان‌شان تقويت شود؛ زيرا معتقدند در اين صورت فرزندشان سالم‌تر خواهد بود و مي‌تواند به سلامت از يک مقطع سني خاص عبور کند.
درست است که در بسياري زمينه‌ها کار بيشتر و پيچيده‌تر و دقيق‌تر شده است؛ ولي اين که کار با نياز و خواست مردم تقابل دارد، درست نيست. من شفاف هستم و شعاري حرف نمي‌زنم. من اقبال‌هايي از مردم در نقاطي از شهر ديده‌ام که تعجب مي‌کنم.
:: منظورتان اين است که با وجود اين‌که به سيستم‌هاي آموزشي غربي و غيراسلامي خو گرفته‌اند، دربرابر سيستم ديني خود، مقاومت و دافعه ندارند؟
البته من از برآيند‌ها مي‌گويم و نمي‌خواهم مصداقي حرف بزنم. اگر بخواهيم مصداقي حرف بزنيم، بله ممکن است افراد بي‌سليقه‌اي، يک مبحث ديني را در جايي نامناسب و به شکلي نامناسب مطرح کنند. مسلما اين دافعه ايجاد مي‌کند؛ ولي منظور من برآيند جامعه است.
در خصوص حجاب ببينيد، من مي‌گويم آيا تا به حال يک جزوه يا بروشور درباره حجاب، دست اين دختر که به فضاي معنوي علاقه‌مند است، داده‌ايم؟ کجا کار را انجام داده‌ايم و نتيجه نگرفته‌ايم؟ آيا توانسته‌ايم حرفمان را درباره حجاب به اين فرد انتقال دهيم؟ نتوانسته‌ايم زيرا نخواسته‌ايم.
آيا دبيرستان دخترانه نظام جمهوري اسلامي در مورد حجاب تحليل درستي دارد؟ چند برنامه در صدا و سيما درباره حجاب ديده‌ايم؟ شما که حزب‌الهي هستيد چند کتاب درباره حجاب را به اطرافيان خودتان معرفي کرده‌ايد؟ کم‌کاري خود را پاي تقابل مردم نگذاريم. مردم ما واقعا بيش از آنچه فکر مي‌کنيم همراه‌اند. به همين دليل گاهي اوقات پشتم مي‌لرزد وقتي احساس مي‌کنم همه اين کم‌کاري‌ها از سوء تدبير ماست.