گفت‌وگو با استاد علامه عزيز الله عطاردي (بخش چهارم)

از چگونگي سفر به هند بگوييد؟ از راه زمين به هند رفتم؛در آن سفر به 40 كتابخانه در شهرهاي مختلف مراجعه كردم. آنجا درياي كتاب بود و سعي كردم همه را بررسي كنم .بعد هم به كراچي، لاهور، حيدر‌آباد(پاكستان) و بعد به بنگلادش رفتم و بعد از آن هم به افغانستان سفر كردم. مدت سه ماه هم در افغانستان گذر كردم و بيشتر سراغ شهرهاي قديمي رفتم، مثل قندهار،بلخ و بخارا و آثاري كه آنجا در كتابخانه‌هاي‌شان بود را مورد مطالعه قرار دادم. اين سفرها چقدر به طول انجاميد؟ اين سفر من به هند، پاكستان و افغانستان 7ماه به طول انجاميد. دستاورد اين سفر 7ماهه چگونه بود؟ در اين سفر موفق شدم به وسيله ميكرو فيلم تعدادي از كتاب‌‌هاي خطي را عكس‌برداري كنم.كتابي هم از اين سفر به نام «سيري در كتابخانه‌هاي پاكستان و افغانستان» نوشتم. كه شامل بررسي 40 كتابخانه و 100 نسخ خطي است. اين سفرها باز هم ادامه داشت؟ در سال 1353 تصميم گرفتم به كشورهاي عربي بروم ؛ از طريق جده به صنعا (يمن) و از آنجا به مصر رفتم و بعد سوريه و لبنان. كه در اين سفرها هم تعدادي از كتابخانه‌ها را سر زدم. اين دوره سفري چقدر به طول انجاميد؟ 70 روز .در سال 54 به كتابخانه‌هاي اروپايي رفتم؛انگلستان، فرانسه، آلمان و از آنجا هم مدتي در استانبول ماندم. كتابخانه‌هايي كه آثار اسلامي در آنجا وجود دارد و 2 ماه اين سفر من به طول انجاميد. در سال 1366 در انديشه سفر به روسيه شدم،در آنجا كتاب‌هاي فارسي، عربي، خطي زيادي داريم كه الان همه آنان در كتابخانه‌ بزرگ سن‌پترزبورگ و بلگراد وجود دارد، بعد هم رفتم دوبار سمرقند، بخارا، دوشنبه، عشق‌آباد كه بيشتر ديدن شهرهاي قديمي بود. اين تحقيق تا چه سالي به طول انجاميد؟ روي هم رفته تا سال 1370 اين تحقيق به طول انجاميد كه در واقع بخشي از آن پيدا كردن كتاب‌هاي گمشده بوده تا از طريق آنان مطالب تازه‌اي را به دست آورم. بعد از آن باز هم به سفر رفتيد؟ از سال 70 ديگر به مسافرتي نرفتم، فقط عمره رفتم و نشستم و كارهايي كه جمع‌آوري كرده بودم در دفترهاي مخصوصي نوشتم، از آن سال شروع كرديم به تنظيم كتاب خراسان، ندايي را از داخل شنيدم كه شروع كردم به تنظيم نوشته‌ها. نخستين كتابي كه بعد از اين تحقيق طولاني مدت نوشتيد،چه كتابي بود؟ اولين كتابي كه نوشتم، تاريخ آستان قدس رضوي و مزار مقدس امام رضا(ع) كه قلب و جان و دل خراسان است. كه شامل بقعه حضرت رضا(ع) از آغاز و از زمان چگونگي به وچود آمدن حرم، رواق‌ها، صحن و اماكن متبركه، سازمان‌ها خدمات كشاورزي، صنعت و هنر و موقوفات، كتابخانه‌ها و همه را در 2 مجله منتشر كردم، كه تاكنون 2 بار چاپ شده است. نگارش فرهنگ خراسان را در چه برهه‌اي آغاز كرديد؟ بلافاصله بعد از اتمام كتاب تاريخ آستان قدس.كتاب فرهنگ خراسان را از شهر «مشهد» آغاز كردم كه در 7 مجلد و 5 هزار صفحه چاپ شده است، اين دوره فقط به شهر مشهد و طوس اختصاص دارد، هر شهر در اين فرهنگ مجلد مختص خود را دارد. اين كتاب شامل 20 بخش مي‌شود، كه بخش‌هاي ديگر هم به تناوب به اميد خدا منتشر خواهد شد. چون همه منابع و مصادر آن جمع‌آوري شده و اميدوارم خدا اگر توان بدهد، اين كار را تا هرجايي كه توانستم به اتمام برسانم. ادامه دارد...