استقرار نظام مديريت يكپارچه HSE راهكاري براي دستيابي به توسعه پايدار
خوشبختانه امروز در سطح منطقه‌اي و ملي، شهرداري تهران با به كارگيري خدمات متخصصان، تكنولوژي و فن‌آوري روز در ايجاد سامانه‌اي كه در آن بهداشت، ايمني و محيط زيست را به طور يكپارچه مديريت كند پيشقدم شده و همانند نگرش حاكم بر سازمانهاي كشورهاي توسعه يافته به اين باور رسيده است كه با چنين تمهيداتي مي‌تواند از بروز حوادث فاجعه‌بار در مديريت شهري جلوگيري كرده و يا شدت پيامدهاي حاصل از آنها را به حداقل ممكن كاهش دهد.
حسن علي غفاري – مدير عامل شركت شهر سالم شهرداري تهران
«سيستم مديريت بهداشت، ايمني و محيط زيست ((HSE-MS» يك نظام مديريتي است كه مباحث بهداشت، ايمني، محيط زيست و كيفيت را به صورت جامع، يكپارچه و فراگير در تمام سطوح فعاليت و زندگي مردم در بر مي‌گيرد.
ريسك‌ها و مخاطرات جزء جدايي ناپذير زندگي و محيط زيست انسان است و از آنجا كه سيستم مديريت بهداشت، ايمني و محيط زيست (HSE-MS) نظامي است كه به شناسايي و مديريت ريسك‌ها و خطرات مي‌پردازد، بنابراين لزوم وجود آن در همه ابعاد زندگي انسان احساس مي‌شود.
معمولا در سازمانها و در بعد وسيعتر در جوامع، طرحها و سياست‌هاي گوناگوني چون طرحهاي زيست محيطي، طرحهاي ايمني، طرحهاي مديريت بحران، سياست‌هاي آموزشي، سياست‌هاي بهداشتي شغلي نيز برخي استانداردهاي بين‌المللي در جهت پيشبرد اهداف به كار گرفته مي‌شوند اما جهت گيري سازمان و تخصيص منابع براي تحقق هريك از اين برنامه‌ها به صورت مجزا از يكديگر صورت گرفته و منجر به اتلاف منابع و نيز كاهش اثر بخشي آنها مي‌شود. «سيستم مديريت بهداشت ايمني و محيط زيست ((HSE-MS» با ارايه ساختار و مدل مناسب، به مديريت اين طرحها و سياست‌ها پرداخته و علاوه بر ايجاد نظمي خاص در اجرايي كردن اين برنامه‌ها به متمركز ساختن هزينه‌ها و بهبود وضعيت اقتصادي سازمان كمك مي‌كند.
«سيستم مديريت بهداشت، ايمني و محيط زيست((HSE-MS» داراي ساختاري انعطاف پذير بوده و قابليت بومي پذيري بالايي دارد به طوريكه در صورت استقرار اين سيستم در يك نظام، هيچ خللي در فعاليت‌هاي جاري سازمان ايجاد نمي‌كند و كاملا با فعاليت‌هاي موجود انطباق پيدا مي‌كند.
اين سيستم داراي يك سير تكاملي سه مرحله‌اي است كه با حركت در اين مراحل، با گذشت زمان آهنگ رويداد حوادث و تعداد مخاطرات موجود كاهش پيدا مي‌كند.
مرحله نخست، استقرار تكنولوژي مرتبط با HSE شامل بهبود مهندسي، سخت‌افزاري و مطابقت با الزامات بهداشت، ايمني و زيست محيطي؛ گام دوم، استقرار سيستم‌هاي مورد نياز، شامل يكپارچه‌سازي‌ها، صلاحيت و شايستگي و ارزيابي و مديريت ريسك؛ و آخرين مرحله از اجراي موثر نظام HSE ، بهبود و استقرار فرهنگ HSE كه باعث تثبيت و بهبود اجراي همه عناصر مي‌شود كه اين مرحله شامل بهبود نگرشها و رفتار‌ها افزايش ميزان تعهد و رهبري و نيز ميزان پاسخگويي مي‌باشد.
از فرهنگ HSEاغلب به عنوان عامل اساسي در تعيين عملكرد ايمني و زيست محيطي يك جامعه نام برده مي‌شود. فرهنگ HSEيك سازمان محصول ارزشهاي فردي و گروهي نگرشها صلاحيتها و الگوهاي رفتاري است كه برنامه‌هاي HSE را تعيين مي‌كنند. سازمانهايي كه داراي فرهنگ HSE مثبتي هستند با مشخصه ارتباط بر اساس اعتماد متقابل، برداشت‌هاي مشترك از اهميتHSE و اطمينان از كارآمدي اقدامات پيشگيرانه شناخته مي‌شوند. در رابطه با فرهنگ HSE به اين مطلب بايد توجه كرد و به خاطر سپرد كه مديريت HSE در گذر از مراحل مختلف تكامل مي‌يابد. خوب است در مورد فرهنگ HSE به اين نكته توجه كنيم كه مديريتHSE به صورت گام به گام تكامل مي‌يابد به همين منظور پژوهشگران ما پس از بررسي مدلها و الگوهاي مختلف، دست به انتخاب مدلي براي پياده سازي فرهنگ HSE زدند كه سطح فرهنگ را به صورت پلكان صعودي و در پنج مرحله تعريف كرده و براي هر يك از سطوح تعاريف خاصي در نظر گرفته شده است تا به بهترين وضعيت عملكردي دست يابيم.
***استقرار HSE در شهرداري تهران
شهردار محترم تهران با نگرش آگاهانه و شناخت نسبت به سيستم مديريت بهداشت ايمني و محيط زيست ((HSE-MS در جهت دستيابي به توسعه پايدار شهري يعني بهبود وضعيت و نيز توسعه شهر تهران همراه با حفظ و صيانت از نيروي انساني و ارتقاي سطح سلامت جامعه، بهره‌مندي از محيط زيست مطلوب و در نهايت تحقق سند چشم‌انداز 20 ساله جمهوري اسلامي ايران، خط مشي بهداشت، ايمني و محيط زيست مديريتي در سطح كلان شهر تهران اعلام نمود.
شهرداري تهران درصدد است تا با استقرار نظام مديريت HSE در تمام برنامه‌ها، فلسفه ايمني، بهداشت و محيط زيست در يك چرخش آشكار از رويكرد واكنشي (REACTIVE) بر يك رويكرد پويا و پيشگيرانه (PROACTIVE) مبدل كند.
علاوه بر هدايت بهتر، فرآيندهاي نظام HSE مي‌تواند سودمندي را نيز به همراه داشته باشد. بررسي‌هاي آماري نشان داده است كه در برخي از كشورهاي توسعه يافته به علت اينكه در بيش از 500 محيط كاري ميزان آسيب‌ها به 50 درصد كمتر از ميانگين كاهش يافته است، ساليانه 110 ميليون دلار ذخيره مي‌گردد. اين در حالي است كه بيماري‌ها و آسيب‌هاي ناشي از كار بيش از 20 ميليارد دلار هزينه مستقيم و 8 تا 32 برابر آن هزينه‌هاي غير مستقيم به اقتصاد آن كشور ضرر وارد مي‌كرد.
از سوي ديگر تحقيقات نشان داده است به ازاي هر واحد هزينه صرف شده براي ايمني 4 تا 6 واحد سود عايد سازمانها خواهد شد. اين موارد علاوه بر اينكه بيانگر منافع HSE براي افراد است، مي تواند توجيه‌كننده هزينه‌هايي باشد كه در نظام HSE همواره در تمام جوامع مد نظر خواهد بود.
مديريتHSE معتقد است در وقوع حوادث اغلب بيش از يك عامل موثر است و يكي از مهمترين علل بروز حادثه خطاهاي انساني است كه به دليل نبود آموزش درست، بي‌توجهي به تناسب ميان توانايي‌هاي فردي و شرايط كار و همچنين نارسايي‌هاي مديريتي اتفاق مي‌افتد. از اينرو لازم است به اين موضوع توجه كرد و سازمانها بايد به گونه‌اي ايمن طراحي و مديريت شوند كه خطاهاي انساني در حين كار به حداقل ممكن كاهش يابد بدون آنكه بهره‌وري سيستم تحت تاثير جدي قرار بگيرند.
چنين نگرشي كه بتواند علل ريشه‌اي وقوع حوادث را از تمام جنبه‌ها و جوانب بررسي كند قطعا دسترسي به اهدف شهرداري تهران را كه همانا توسعه پايدار شهري و ايجاد محيط هاي كاري بدون آسيب و آلاينده زيست محيطي است تضمين مي‌كند.
***مزاياي پياده سازي HSE
علاوه بر موضوعات ذكر شده و اهداف كلي كه منجر به اخذ تصميم پياده سازي «سيستم مديريت بهداشت، ايمني و محيط زيست (HSE-MS)» در شهر تهران شده است، انجام اين كار مزاياي ديگري را نيز براي شهر و شهروندان تهراني دربرخواهد داشت كه از آن جمله مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:
1- كمك به پيوستن تهران به مجموعه شهرهاي پايدار جهان از طريق بهبود همه شاخصهاي تعريف شده در سطح جهاني از جمله سه شاخص اساسي اثرات زيست محيطي، بهبود كيفيت زندگي شهروندان و چشم‌انداز حفظ منابع براي نسل‌هاي آينده.
2- جذب سرمايه و منابع بين المللي همانند جذب سرمايه‌هاي بين‌المللي در حوزه مكانيزم توسعه پاك (CDM) كه امروزه يكي از مهمترين مباحث در حوزه مديريت شهري است و داراي متدولوژي‌هاي متعددي چون تبديل زباله‌هاي شهري به برق و انرژي به شيوه‌هاي گوناگون است.
3- ارتقاي سطح ايمني و بهداشتي فردي در سطح جامعه از طريق ارزيابي مخاطرات و انجام اقدامات اصلاحي و بهبود در حوزه‌هاي مختلف از جمله بهداشت شهري، مسايل درماني شهروندان و نيز حفظ ايمني شهروندان در فضاهاي شهري.
4- ايجاد الزامات قانوني در افزايش سطح بهداشت و ايمني شغلي براي مشاغل مرتبط با سازمان كه موجب رعايت اصول بهداشت و ايمني براي كاركنان شده و سطح رفاه و سلامت آنان را ارتقا خواهد داد.
5- بهبود وضعيت آلودگي هوا، وضعيت فضاي سبز شهري، آب و فاضلاب‌هاي شهري و ساير مسايل زيست‌محيطي شهري كه شهروندان تهراني از نزديك با آنها درگير بوده و از آنها بهره‌مند مي‌شوند.
6- مديريت و نظارت بر عملكرد پيمانكاران در امور مربوط به بهداشت، ايمني و محيط زيست به شكل تعريف آموزش‌ها، دستورالعمل‌ها، قوانين و نظارت‌هاي خاص براي پيمانكاران به منظور بهبود وضعيت HSE در انجام پروژه‌ها، فضاهاي مرتبط و نيز براي كاركنان پيمانكاران.
7- كمك به بهبود ساختارهاي موجود در زمينه مديريت بحران‌هاي شهري.
8- فراهم كردن امكانات آموزشي مناسب در زمينه‌هاي بهداشت، ايمني و محيط زيست براي تمام كاركنان سازمان، عوامل اجرايي مشاغل مختلف و نيز كليه شهروندان تهراني به طور متناسب با سطح مورد نياز آنان.
9- كمك به اجرايي كردن الزامات و طرحهاي موجود در زمينه‌هاي بهداشت، ايمني و محيط زيست از جمله استانداردهاي بين‌المللي14001 ISO و 18001 OHSAS كه در بسياري از سازمانهاي مرتبط با پياده سازي شده اما داراي روند اجرايي و بهره‌دهي مناسبي نبوده اما حل اين مسايل از طريق سيستم مديريت HSE امكان‌پذير است.
10- كاهش آمار حوادث و مخاطرات در حوزه‌هاي شهري از جمله حوادث ناشي از پروژه‌هاي عمراني و ساختماني، حوادث ناشي از ترافيك شهري و نيز مخاطرات بهداشتي موجود در فضاهاي شهري.
***اجراي پايلوت
در گام نخست براي پياده سازي «سيستم مديريت بهداشت، ايمني و محيط زيست (HSE-MS)» شركت شهر سالم، به عنوان مامور اجراي خط مشي بهداشت، ايمني و محيط زيست (HSE) شهرداري تهران، از بين مناطق اقدام به انجام بررسي‌هايي در شهرداري تهران كرد.
پس از تحقيقات انجام شده توسط متخصصان و كارشناسان اين مجموعه بر روي مباحث فني و تخصصي نظام مديريت HSE و با توجه به بستر‌هاي موجود در شهر تهران از جمله ميزان حضور عنصر تعهد و رهبري به عنوان اولين عنصر از ساختار نظام HSE و نيز وجود زير‌ساختهاي مناسبي چون اجراي استاندارد بين‌المللي محيط زيست ISO 14001 دو حوزه را براي آغاز حركت خود برگزيد.
با توجه به دلايل ذكر شده، از بين مناطق شهرداري، منطقه 8 شهرداري تهران و نيز از ميان سازمانهاي وابسته به شهرداري تهران سازمان ميادين ميوه و تره‌بار به عنوان پايلوت استقرار "سيستم مديريت بهداشت، ايمني و محيط زيست (HSE-MS)" انتخاب شده‌اند.
متخصصان HSE شهرداري تهران پس از انجام تحقيقات بسيار و با توجه به ساختارهاي موجود، براي پياده‌سازي "سيستم مديريت بهداشت، ايمني و محيط زيست (HSE-MS)" در پايلوت انتخابي، مسير حركتي خود را به چهار فاز به هم پيوسته تقسيم كرده‌اند.
در فاز اول به نام «فاز شناخت» به بررسي وضعيت موجود و ارزيابي معيارهاي و شاخصهاي عملكردي كليدي KPIها پرداخته مي‌شود تا سطح فعلي موجود از ديدگاه HSE شناسايي شود. در فاز دوم موسوم به «فاز طراحي سيستم» به طراحي اقدامات لازم بر اساس اطلاعات به دست آمده در فاز شناخت پرداخته شده و در فاز سوم يعني «فاز اجرا» پياده سازي عملياتي سيستم طراحي شده در فاز دوم انجام خواهد شد.
در نهايت و در فاز چهارم، بر روي سيستم پياده سازي شده، «مميزي و بازنگري» به عمل خواهد آمد تا از نتايج حاصل، اصلاحات لازم در سيستم انجام شود و سيستم روند چرخه‌اي خود را كامل ساخته و بهبود مستمر داشته باشد.
