گفتوگو با «نازیلا عبدالرحیمی» مدیر کتابخانه آفتابگردان
قصه کودکانی که دل از «آفتابگردان» نمیکنند
آفتابگردان؛ تنها کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران در فرهنگسرای انقلاب است.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی فرهنگ و هنر، بعضی کتابخانهها فقط محل امانت گرفتن کتاب نیستند؛ جاییاند برای ساختن خاطره، پیدا کردن دوست، تجربه امنیت و حتی پیدا کردن پناهی امن در روزهای سخت. کتابخانه آفتابگردان برای بسیاری از کودکانی که سالها پیش به آن وارد شدهاند، چنین جایی است؛ کتابخانهای که در آن میتوان کتابها را به هم ریخت، بلند خندید، قصه شنید و حتی اگر دلتنگ مادر شدی، گوشهای نشست و آرام گرفت؛ بیآنکه کسی دعوایت کند!
اینجا «نازیلا عبدالرحیمی»، مدیر کتابخانه، برای بچهها فقط یک کتابدار نیست؛ او همان «خاله نازی» است که نامش با قصهگویی، شکلاتهای روی میز، آغوشهای گرم و خاطرههای شیرین گره خورده است. پانزده سال است که او در کتابخانه آفتابگردان با کودکان و نوجوانان زندگی میکند؛ کودکانی که بعضیهایشان حالا بزرگ شدهاند، دانشجو شدهاند، شاغل شدهاند و گاهی با همان خاطرات قدیمی به کتابخانه برمیگردند.
آفتابگردان، تنها کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان در سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران است که ساختار و چارت مستقل دارد. به مناسبت هفته کتاب، پای صحبتهای نازیلا عبدالرحیمی نشستیم تا از مسیر ورودش به دنیای کتابداری کودک و نوجوان، خاطرات فراموشنشدنیاش با بچهها، کتابهایی که این روزها بیشتر طرفدار دارند و عشقی بشنویم که حتی بیماریهای سخت هم نتوانسته آن را از او بگیرد.
از کتابداری تا دلبستگی به دنیای کودکان
عبدالرحیمی، کارشناس کتابداری و فارغالتحصیل دانشگاه علامه طباطبایی است. او از سال ۱۳۸۰ وارد سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران شده و فعالیت حرفهای خود را در کتابخانههای این سازمان آغاز کرده است. در سالهای نخست، هم تجربه کتابداری داشته و هم مسئولیتهای مدیریتی را بر عهده گرفته است؛ اما علاقه به دنیای کودکان سرانجام مسیر کاری او را به سمت کتابخانه آفتابگردان تغییر داده است.
سال ۱۳۹۰، وقتی متوجه شد این کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان مسئول ندارد، فرصت حضور در فضایی را پیدا کرد که همیشه به آن علاقهمند بود. پیش از آن نیز در دوران تحصیل، با گذراندن واحدهایی مانند روانشناسی کودک و خدمات کتابخانهای کودکان، علاقهاش به این حوزه جدیتر شده بود. مطالعه کتابهای مرتبط با شیوههای جذب کودکان به کتابخوانی و نگارش چند مقاله در این زمینه نیز بخشی از فعالیتهای او در سالهای پیش از حضور در آفتابگردان بود.
عبدالرحیمی درباره آن روزها میگوید: وقتی پیشنهاد حضور در کتابخانه آفتابگردان مطرح شد، با توجه به علاقه زیادی که به بچهها داشتم، پذیرفتم. آن زمان باید هر روز مسیر نسبتاً طولانیتری را طی میکردم، اما واقعاً برایم مهم نبود. حالا حدود پانزده سال از آن روزها گذشته و باورم نمیشود این همه سال در کنار بچهها بودهام.
او این سالها را زیباترین دوران کاری خود میداند و معتقد است کودکان از بهترین مراجعهکنندگان کتابخانهها هستند؛ چراکه دنیای آنها آنقدر زیبا و پرانرژی است که ارتباط با آنها نهتنها خستهکننده نیست، بلکه به انسان انرژی تازهای میبخشد.
کتابخانهای که در آن دعوا کردن ممنوع است!
برای عبدالرحیمی، کتابخانه آفتابگردان پیش از آنکه فضایی برای مطالعه و امانت کتاب باشد، محیطی برای تجربه محبت و امنیت است. او معتقد است کودکان برخلاف بسیاری از بزرگسالان، محبت را بیواسطه و بیتوقع پاسخ میدهند.
همین نگاه باعث شده در کتابخانه آفتابگردان سختگیریهای معمول درباره شلوغی و بازیگوشی کودکان جای چندانی نداشته باشد. اینجا ممکن است کتابها به هم بریزند، بچهها با یکدیگر بازی کنند یا گاهی فضای کتابخانه شلوغ شود، اما قرار نیست به خاطر این رفتارها سرزنش شوند.
او حتی در تمام سالهای مسئولیتش، بابت دیرکرد کتاب از کودکان جریمه نگرفته است. به اعتقادش، جریمه کردن کودکی که به کتاب علاقهمند شده و آن را دیرتر برگردانده، ممکن است او را از کتابخانه دور کند. به همین دلیل به جای جریمه، از بچهها و خانوادههایشان میخواهد کتابهایی را که دیگر در خانه استفاده نمیکنند، به کتابخانه اهدا کنند تا کودکان دیگری هم فرصت خواندن آنها را داشته باشند.
این شیوه برخورد در سالهای اخیر نتیجه خوبی هم داشته است. تعداد زیادی از اعضای کتابخانه کتابهای خود را به آفتابگردان اهدا کردهاند و همین موضوع به غنیتر شدن منابع کتابخانه کمک کرده است.
بچههایی که بزرگ میشوند، اما خاله نازی را فراموش نمیکنند
شاید یکی از شیرینترین بخشهای کار در کتابخانه کودک و نوجوان، دیدن بزرگ شدن کودکانی باشد که سالها پیش نخستین تجربههای کتابخوانی خود را در همین فضا داشتهاند. حالا بعضی از آنها دانشجو شدهاند، برخی مشغول به کارند و بعضی دیگر حتی با فرزندان خود به کتابخانه میآیند.
عبدالرحیمی از این دیدارها با ذوق و هیجان یاد میکند. به گفته او، گاهی بچههایی که سالها از عضویتشان گذشته، به کتابخانه سر میزنند و با همان صمیمیت دوران کودکی با کتابداران برخورد میکنند. جالب اینکه در بسیاری از مواقع، این بچهها کتابداران قدیمی خود را بهتر از آنها به خاطر دارند.
او میگوید: بعضی از پسرهایی که قبلاً اینجا میآمدند، حالا بزرگ و حتی دانشجو شدهاند. گاهی به ما سر میزنند و همان حس و حال قدیمی را دارند. دخترهایی هم داریم که حالا مادر شدهاند و بچههایشان را به کتابخانه میآورند. مادری داشتیم که میگفت خودش در کودکی عضو اینجا بوده و حالا آمده تا فرزندش هم این کتابخانه را ببیند.
برای او این اتفاقها نشانه آن است که کتابخانه توانسته فراتر از یک فضای فرهنگی به بخشی از خاطرات کودکی اعضایش تبدیل شود.
خاطره یک خربزه که بعد از دوازده سال دوباره زنده شد!
در میان خاطرات فراوانی که عبدالرحیمی از سالهای حضورش در آفتابگردان دارد، ماجرای دو برادر بازیگوش به نام سعید و وحید جایگاه ویژهای دارد؛ خاطرهای که پس از گذشت بیش از یک دهه، با یک دیدار اتفاقی دوباره زنده شد.
حدود یازده، دوازده سال پیش، این دو برادر از اعضای کتابخانه بودند. آن روزها بیشتر از اینکه به سراغ کتابها بروند، مشغول بازی و شیطنت بودند و گاهی هم با یکدیگر دعوا میکردند. عبدالرحیمی و همکارانش، اما تلاش میکردند با سختگیری، آنها را از کتابخانه دور نکنند. به مرور زمان، این دو برادر هم به کتابخوانی علاقهمند شدند.
یک روز پس از حدود یک ماه غیبت، یکی از آنها با یک خربزه محلی بزرگ به کتابخانه آمد و آن را به عبدالرحیمی هدیه داد.
او با خنده ماجرا را اینطور تعریف میکند: مستقیم آمد و خربزه را در بغلم گذاشت و گفت این را از باغ مادربزرگم برای شما چیدم و آوردم. من هم آن را شستم و خوردیم. خیلی هم شیرین و خوشمزه بود. هنوز مزه آن خربزه یادم مانده است.
اما این پایان ماجرا نبود. حدود دوازده سال بعد، یک روز هنگام تعطیلی کتابخانه، جوانی آراسته و خوشپوش او را صدا زد و با نام خانوادگیاش سلام و احوالپرسی کرد. عبدالرحیمی در ابتدا او را نشناخت. جوان گفت همان پسری است که سالها پیش برایش خربزه آورده بود!
سعید حالا در یک شرکت تجهیزات پزشکی نزدیک کتابخانه مشغول به کار بود و دیگر از آن پسر بازیگوش و شلخته خبری نبود. عبدالرحیمی با یادآوری آن خاطره و پرسیدن از وحید، احساس غرور و شادی زیادی را تجربه کرد.
او میگوید: واقعاً به او افتخار کردم، وقتی گفت من همان پسری هستم که برایتان خربزه آوردم، تمام خاطرات آن روزها برایم زنده شد.
این همان چیزی است که عبدالرحیمی از آن به عنوان پاداش کار با کودکان یاد میکند؛ اینکه سالها بعد، یک خاطره کوچک همچنان در ذهن کودکی باقی مانده باشد و او را دوباره به کتابخانه برگرداند.
گاهی کتابخانه از پیشدبستانی هم امنتر است
برای بعضی کودکان، کتابخانه فقط محیطی برای مطالعه و سرگرمی نیست؛ جایی است که در آن احساس آرامش و امنیت میکنند. عبدالرحیمی از کودکانی یاد میکند که به دلیل اضطراب جدایی از مادر، هنگام رفتن به مهدکودک یا پیشدبستانی گریه میکردند و ترجیح میدادند در کتابخانه بمانند.
او میگوید: بچههایی داشتیم که مادرهایشان آنها را به مهد یا پیشدبستانی میسپردند، اما به کتابخانه میآمدند و گریه میکردند که دوست دارند پیش مادرشان باشند. من همیشه روی میزم شکلات و جایزههای کوچکی برای بچهها داشتم. گاهی با یک شکلات، یک هدیه کوچک یا کمی محبت و در آغوش گرفتن، آرام میشدند.
حتی کودکی بوده که چند ماه، بیشتر ساعات صبح تا ظهر را به جای پیشدبستانی در کتابخانه سپری میکرده است؛ چراکه در آنجا احساس امنیت بیشتری داشته است.
از نگاه مدیر کتابخانه آفتابگردان، همین تجربهها اهمیت توجه به نیازهای عاطفی کودکان در فضاهای فرهنگی را نشان میدهد. کتابخانه کودک نباید فقط مکانی برای نگهداری کتابها باشد؛ باید محیطی باشد که کودک در آن احساس تعلق کند و بتواند با خیال راحت خودش باشد.
از علوم ترسناک تا رمانهای هیجانانگیز؛ سلیقه تازه نوجوانان
با وجود گسترش فضای مجازی، گوشیهای هوشمند و بازیهای رایانهای، هنوز هم کودکان و نوجوانان زیادی به کتابخانه مراجعه میکنند و کتاب به امانت میگیرند. البته سلیقه مطالعاتی آنها نسبت به گذشته تغییر کرده است.
عبدالرحیمی میگوید دختران نوجوان این روزها علاقه زیادی به کتابهای ترسناک دارند و پسرها نیز بیشتر سراغ کتابهای کارآگاهی، جنایی و هیجانانگیز میروند. به گفته او، در گذشته رمانهای عاشقانه و شعر بیشتر مورد توجه نوجوانان بود، اما حالا داستانهایی که تعلیق و هیجان بیشتری دارند، طرفداران بیشتری پیدا کردهاند.
محبوبیت این آثار تا جایی است که در کتابخانه بخشی با عنوان «علوم ترسناک» برای این کتابها در نظر گرفته شده و کتابهای این مجموعه از منابع پرامانت کتابخانه به شمار میروند.
البته مدیر کتابخانه فقط به شناخت سلیقه بچهها بسنده نمیکند؛ خودش هم از خوانندگان جدی کتابهای کودک و نوجوان است و تلاش میکند آثار تازه را پیش از معرفی به اعضا بخواند.
او درباره یکی از تجربههای اخیرش میگوید: به تازگی مجموعهای درباره دانشمندان هستهای به کتابخانه اهدا شده بود. یکی از کتابهای این مجموعه درباره شهید سعید عباسی بود. وقتی کتاب را باز کردم، آنقدر از قلم نویسنده خوشم آمد که حدود نیم ساعت بعد آن را تمام کردم. نثر کتاب خیلی متفاوت، شیرین و محاورهای بود و با زبان نوجوانان ارتباط خوبی برقرار میکرد.
به گفته او، این کتابها علاوه بر روایت جذاب، اطلاعات علمی و تاریخی خوبی هم به نوجوانان منتقل میکنند و همین ترکیب آموزش و سرگرمی میتواند در علاقهمند کردن آنها به مطالعه مؤثر باشد.
علاقهای که از کتابخانه فراتر میرود
این علاقه حتی در سفرها هم همراه اوست. عبدالرحیمی تقریباً همیشه در ماشینش تعدادی کتاب برای اهدا دارد؛ کتابهایی که گاهی از منابع مازاد کتابخانه هستند و گاهی از طرف ناشران به دستش رسیدهاند. او هر جا کودکی ببیند، اگر فرصت فراهم باشد، کتابی به او هدیه میدهد؛ حتی اگر آن کودک هنوز سواد خواندن نداشته باشد.
کتابهایی که به اتاق انتظار بیمارستان هم راه پیدا میکنند
یکی از تجربههای متفاوت عبدالرحیمی در ترویج کتابخوانی، به روزهایی برمیگردد که برای درمان و فیزیوتراپی به مراکز درمانی مراجعه میکرد. او در آنجا مادران زیادی را میدید که همراه فرزندانشان ساعتها در انتظار بودند. همین موضوع به فکرش انداخت که با آوردن تعدادی کتاب، لحظات انتظار را برای کودکان دلپذیرتر کند.
او با مسئولان مرکز درمانی صحبت کرد و اجازه گرفت تا کتابهایی را برای استفاده و هدیه دادن به کودکان بیاورد. از آن پس، هر بار که برای فیزیوتراپی مراجعه میکرد، تعدادی کتاب همراه خود میبرد.
عبدالرحیمی با یادآوری یکی از آن روزها میگوید: یک بار مادری چند کتاب برای بچههایش برداشت. آنقدر خوشحال بود و احساس میکرد با دست پر به خانه برمیگردد که اشک در چشمان من جمع شد. شاید آن کتابها دستدوم بودند و دیگر برای کتابخانه کاربردی نداشتند، اما برای آن مادر و بچهها ارزش زیادی داشتند.
او حتی به کودکانی کتاب هدیه داده که سواد خواندن نداشتهاند، اما از دیدن تصاویر و ورق زدن کتابها لذت میبردهاند. در کتابخانه هم خانوادههایی مراجعه میکنند که به دلایل مختلف امکان کتاب خواندن برای فرزندانشان را ندارند. عبدالرحیمی برای این کودکان قصه میخواند و از این کار لذت میبرد.
به گفته او، گاهی خودش بیشتر از بچهها از شنیدن و خواندن داستان لذت میبرد؛ چراکه هنوز کودک درونش زنده و پرانرژی است.
آفتابگردان؛ تنها کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان سازمان
کتابخانه آفتابگردان در میان کتابخانههای سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران جایگاه ویژهای دارد. این مجموعه تنها کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان سازمان است که ساختار و چارت مستقل دارد و فعالیتهایش بهطور ویژه برای این گروه سنی تعریف شده است.
در بسیاری از کتابخانهها، بخش کودک و نوجوان در کنار بخش بزرگسال فعالیت میکند، اما آفتابگردان بهصورت مستقل اداره میشود و مسئول کتابخانه و کتابداران خود را دارد. همین ویژگی امکان تمرکز بیشتر بر نیازها، علایق و ویژگیهای مطالعاتی کودکان و نوجوانان را فراهم کرده است.
عبدالرحیمی پیش از حضور در این مجموعه، در کتابخانههای بزرگسال نیز فعالیت داشته است، اما معتقد است تجربه کار با کودکان برای او معنای متفاوتی دارد. او میگوید اگرچه مسیر رفتوآمد به آفتابگردان در مقایسه با محل کار قبلیاش طولانیتر بود، اما علاقهاش به حضور در کنار بچهها باعث شد این مسیر را با اشتیاق بپذیرد.
بازنشستگی؛ دور از آفتابگردان و بچهها؟!
برای کسی که پانزده سال از عمر کاریاش را در کنار کودکان گذرانده، فکر کردن به روزهای بازنشستگی چندان آسان نیست. عبدالرحیمی میگوید هنوز هم دوست ندارد به روزی فکر کند که دیگر در کتابخانه حضور نداشته باشد.
او معتقداست اگر در کتابخانه بزرگسال فعالیت میکرد، شاید برای بازنشستگی اشتیاق بیشتری داشت، اما حالا تصور دور شدن از بچهها و فضای آفتابگردان برایش دشوار است.
البته این به معنای پایان فعالیت او در حوزه کودک و نوجوان نیست. عبدالرحیمی به فعالیت در گروههای داوطلبانه ترویج کتابخوانی، بهویژه برای کودکان بیمار و کودکان مناطق محروم و روستاهای دورافتاده، علاقه زیادی دارد.
از «بادام» تا «قصههای خوب برای بچههای خوب»
عبدالرحیمی در میان کتابهایی که مطالعه کرده، از رمان «بادام» و «پاستیلهای بنفش» به عنوان آثار مورد علاقهاش یاد میکند؛ کتابهایی که در میان نوجوانان نیز طرفداران زیادی دارند.
او همچنین مجموعه جدید درباره دانشمندان هستهای را به دلیل نثر متفاوت و جذابش به نوجوانان پیشنهاد میکند. در کنار این آثار تازه، کتابهای قدیمیتری مانند «قصههای من و بابام» و مجموعه «قصههای خوب برای بچههای خوب» نیز همچنان در کتابخانه آفتابگردان خواننده دارند.
از نگاه او، انتخاب کتاب مناسب به سن و سلیقه کودک بستگی دارد و کتابدار باید بتواند با شناخت نیازهای مطالعاتی هر گروه سنی، آثار متناسب را به آنها معرفی کند.
کتابخانهای که خاطره میسازد
پانزده سال حضور در کنار کودکان و نوجوانان، برای نازیلا عبدالرحیمی فقط یک سابقه کاری نیست؛ مجموعهای از خاطرات، دوستیها و لحظههایی است که هنوز با یادآوریشان لبخند میزند. از خربزهای که پسربچهای بازیگوش برای خاله نازی آورد تا جوانی که سالها بعد با همان خاطره به سراغش آمد؛ از مادری که با چند کتاب دستدوم، خوشحال و دستپر از مرکز درمانی بیرون رفت تا کودکانی که کتابخانه را امنتر از هر جای دیگری میدانستند.
شاید راز ماندگاری کتابخانه آفتابگردان همین باشد؛ اینکه در اینجا کتاب تنها چیزی نیست که به امانت داده میشود. محبت، اعتماد، امنیت و خاطره هم میان قفسهها دستبهدست میشوند. چهبسا سالها بعد، کودکی که روزی برای شنیدن یک قصه به این کتابخانه آمده، با یک خاطره شیرین بازگردد؛ درست مثل سعید، همان پسری که خربزهای برای خاله نازی آورده بود.