یک میلیون و ۶۰۰ هزار نفر در کتابخانههای تهران عضویت دارند
کتابخانهای به وسعت شهر
کتابخوانی در سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، فراتر از امانت گرفتن کتاب و مطالعه در فضای کتابخانه تعریف میشود. این سازمان با تکیه بر شبکه گسترده کتابخانهها و ظرفیت منابع مطالعاتی خود، مجموعهای از برنامههای فرهنگی و ترویجی را دنبال میکند که هدف آنها افزایش دسترسی شهروندان به کتاب، تقویت مشارکت اجتماعی و تبدیل مطالعه به بخشی از تجربه روزمره زندگی است.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی فرهنگ و هنر، کتابخانههای سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران با برخورداری از بیش از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار نسخه منبع کتابخانهای و حدود یک میلیون و ۶۸۰ هزار عضو، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه فعالیتهای فرهنگی و ترویج مطالعه در مناطق مختلف پایتخت ایجاد کردهاند.
شبکه کتابخانهای این سازمان نزدیک به ۱۰۰ کتابخانه را در گستره شهر تهران در بر میگیرد که از این تعداد، ۷۹ کتابخانه دارای بخش کودک و نوجوان، سه کتابخانه ویژه کودک و نوجوان، سه کتابخانه ویژه نابینایان و شش کتابخانه با محوریت مفاخر علمی و فرهنگی هستند. همچنین پنج کتابخانه خدمات پانسیون مطالعاتی ارائه میکنند و یک کتابخانه نیز به اتاق پژوهش مجهز است.
کتابخانههای ویژه نابینایان شامل کتابخانه اندیشه در منطقه ۳، شهید فهمیده در منطقه ۱۶ و شهید محمد پورهنگ در منطقه ۲۰ هستند. کتابخانههای مفاخر نیز شامل کتابخانه آیتالله حقشناس در منطقه ۱، شهید مطهری در منطقه ۳، علامه جعفری در منطقه ۵، دکتر شهیدی در منطقه ۸، آیتالله طالقانی و آیتالله ایروانی در منطقه ۱۲ میشوند.
کتابخانه اندیشه در منطقه ۷ دارای اتاق پژوهش است و کتابخانه شهید آوینی در منطقه ۴، خاوران در منطقه ۱۵، شهید فهمیده در منطقه ۱۶، شهید طارمی و دکتر حسابی در منطقه ۱۷ نیز خدمات پانسیون مطالعاتی ارائه میکنند.
این ظرفیت زیرساختی در کنار برنامههای متنوع فرهنگی، زمینهای برای گسترش فعالیتهای کتابمحور در سطح مناطق و ارتباط بیشتر شهروندان با کتابخانهها فراهم کرده است.
کافهکتاب؛ پاتوقی برای گفتوگو و تعامل نوجوانان
یکی از رویکردهای سازمان فرهنگی هنری در توسعه فعالیتهای کتابخانهای، حمایت از راهاندازی کافهکتاب در مراکز منتخب است؛ فضاهایی که قرار است در کنار کارکرد معمول کتابخانه، بستری برای گفتوگو، تعامل اجتماعی، بازی، ایدهپردازی و اجرای برنامههای خلاقانه با محوریت کتاب باشند.
کافهکتابها با تمرکز بر گروه سنی نوجوان، امکان شکلگیری حلقههای کتابخوانی و دورهمیهایی مانند «بچهکتابخونها»، «رستا» و «ایران آینده» را فراهم میکنند. این فضاها همچنین بهعنوان پایگاه اصلی فعالیت گروه «پیکتاب» و محل تأمین و شارژ کولههای کتاب نوجوانان برای فعالیت در عرصهی کتاب در نظر گرفته شدهاند.
در این طرح، کافهکتاب تنها فضایی برای مطالعه نیست؛ بلکه پاتوقی فرهنگی و اجتماعی است که نوجوانان میتوانند در آن تجربههای جمعی خود را شکل دهند، درباره کتاب و موضوعات مورد علاقهشان گفتوگو کنند و در فعالیتهای خلاقانه مشارکت داشته باشند. به این ترتیب، کتاب به محور ارتباط و تعامل میان نوجوانان تبدیل میشود.
مادران قصهگو؛ روایت امید برای کودکان
برنامه «مادران قصهگو» یکی دیگر از تجربههای سازمان فرهنگی هنری در بهرهگیری از ظرفیت خانوادهها برای ترویج کتاب و قصهخوانی است. این برنامه از خردادماه ۱۴۰۴ توسط مدیریت امور کتابخانهها، همزمان با جنگ ۱۲ روزه طراحی و اجرا شد و در اسفندماه ۱۴۰۴ نیز با آغاز جنگ تحمیلی سوم، با همکاری مدیریت فرهنگی هنری منطقه ۴ ادامه یافت.
در این طرح، از مادران دعوت شد قصههایی با موضوع پیروزی و امید، داستان پیامبران، همدلی و مهربانی ایرانیان و روایتهایی از قهرمانان کشور و پیروزیهایشان را برای کودکان بازگو کنند.
در این برنامه، مادران با ضبط و ارسال فایلهای صوتی قصههای خود، در تولید محتوای فرهنگی برای کودکان مشارکت میکنند. فایلهای ارسالی پس از بررسی اولیه، در کانال «مادران قصهگو» در پیامرسان بله به نشانی madarane_ghesego منتشر شد تا خانوادهها و کودکان بیشتری بتوانند از این روایتها بهرهمند شوند. داوری آثار و تقدیر از مشارکتکنندگان نیز در پایان هر مرحله انجام شده است.
این برنامه علاوه بر ترویج قصهگویی، فرصتی برای تقویت نقش خانواده در انتقال مفاهیم فرهنگی و تربیتی به نسل کودک فراهم میکند.
همکتاب؛ معرفی کتابهای مرتبط با معرفی شخصیت و زندگی رهبر شهید انقلاب
همکتاب برنامهای با هدف معرفی آثار مکتوب و ترویج کتابخوانی در فضای مجازی است که با تولید محتوای کوتاه و کاربردی دنبال میشود.
در این برنامه، بخشهایی از کتابهای مرتبط با شخصیت و زندگی رهبر شهید انقلاب، پس از مطالعه و پژوهش توسط گروهی از کارشناسان فرهنگی، ارزیابی و گزینش میشود، سپس این مطالب در قالب محتوای گرافیکی آماده شده و در کانال اختصاصی برنامه در پیامرسان بله انتشار مییابد.
محتواهای تولیدشده علاوه بر انتشار در کانال اختصاصی، در گروهها و سایر پیامرسانهای داخلی نیز بازنشر میشوند تا مخاطبان فرصت بیشتری برای آشنایی با آثار مرتبط و انتخاب کتابهای مورد علاقه خود را داشته باشند.
کتابخانهای به وسعت شهر؛ حضور کتاب در فضای شهری
رویداد «کتابخانهای به وسعت شهر» با هدف معرفی ظرفیتها، خدمات و فعالیتهای کتابخانههای سازمان از فضاهای داخلی کتابخانه خارج شده و در یک فضای عمومی اجرا میشود. در این برنامه، یکی از خیابانهای پرتردد و مورد توجه هر منطقه به فضایی برای عرضه خدمات کتابخانهای و اجرای فعالیتهای کتابمحور تبدیل میشود.
عضویت رایگان شهروندان در کتابخانهها، معرفی کتاب، ارائه خدمات کتابخانهای، برگزاری چالشهای کتابمحور، اجرای برنامههای فرهنگی و میزبانی از فعالان حوزه کتاب، از جمله بخشهای این رویداد است.
دستبهدست؛ گردش دوباره کتاب میان شهروندان
طرح «دستبهدست» با ایده گردش کتابهای خواندهشده میان شهروندان شکل گرفته است؛ رویکردی که میکوشد کتابهای بدون استفاده در خانهها را دوباره به چرخه مطالعه بازگرداند و امکان دسترسی افراد بیشتری به منابع خواندنی را فراهم کند.
مبادله کتابهای خواندهشده با آثار مورد نیاز، ایجاد فرصت گفتوگوی شهروندان درباره کتاب و کمک به کاهش هزینههای خانوادهها با توجه به افزایش قیمت کتاب، از اهداف اصلی این برنامه است.
این رویداد در دو نوبت، روزهای ۲۹ آبان و ۲۸ آذرماه، در پیادهراه بلوار کشاورز برگزار شد و فرصتی برای تبادل کتاب و تجربههای مطالعاتی میان شهروندان فراهم آورد. اجرای این برنامه در میادین و اجتماعات شبانه نیز دنبال می شود و از جمله در میدان حضرت ولیعصر(عج) و میدان نماز شهرری به اجرا درآمده است.
«دستبهدست» با ایجاد امکان تبادل مستقیم کتاب، علاوه بر افزایش دسترسی شهروندان به منابع مطالعاتی، به ترویج فرهنگ استفاده مجدد از کتاب و شکلگیری ارتباطات اجتماعی حول محور کتابخوانی کمک میکند.
پایگاه مبادله کتاب؛ بازگشت منابع به چرخه استفاده
مرکز مبادله کتاب مدیریت امور کتابخانههای سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، با هدف ساماندهی منابع مازاد، بلااستفاده و خارج از چرخه بهرهبرداری مراکز وابسته فعالیت میکند. مأموریت این مرکز، جلوگیری از انباشت و هدررفت منابع و استفاده بهینه از ظرفیت کتابهای موجود است.
در این پایگاه، کتابهای مازاد و وجینشده کتابخانهها جمعآوری و پس از بررسی و تفکیک، برای استفاده در سایر کتابخانهها، مراکز فرهنگی و مدارس در اختیار متقاضیان قرار میگیرند.
تأمین کتاب مورد نیاز مدارس، مساجد، مراکز خیریه، مناطق محروم و حتی شهرستانهای اطراف تهران از دیگر ظرفیتهای این پایگاه است. در این فرایند، درخواست مراکز متقاضی دریافت و منابع متناسب با نیاز آنها از طریق پایگاه مبادله تأمین میشود.
پیکتاب؛ پرورش نسل تازه مروجان کتابخوانی
طرح «پیکتاب» با نگاهی متفاوت به نقش نوجوانان در ترویج مطالعه، تلاش میکند علاقه آنها به کتاب را از یک علاقه فردی به کنشی اجتماعی و حتی تجربهای در مسیر هویت شغلی و اقتصادی تبدیل کند.
در این برنامه، نوجوانان علاقهمند به حوزه کتاب با ورود به مسیری مبتنی بر تجربه، یادگیری و فعالیت عملی، فرصت پیدا میکنند به افرادی توانمند و اثرگذار در عرصه معرفی و عرضه کتاب تبدیل شوند.
در قالب این طرح، گروهی از نوجوانان فعال کتابخانههای سازمان با عنوان «پیکتاب» و با هدف فعالیت بهعنوان مبلغان و مروجان کتاب و کتابخوانی تشکیل شدهاند. کولهپشتی، کلاه و مجموعهای از کتابهای متناسب با گروههای مختلف مخاطب در اختیار این نوجوانان قرار میگیرد تا بتوانند با شناخت نیاز و سلیقه مخاطبان، کتابهای مناسب را انتخاب و معرفی کنند.
تأمین منابع کتابی موجود در کولهها با همکاری ناشران و با تخفیف قابل توجه انجام میشود. نوجوانان نیز میتوانند متناسب با نیاز و سلیقه مخاطبان خود ، کتابهای مورد نظر خود را انتخاب کنند. کتاب های علمی، ادبی، تاریخی، مناسبتی و موضوعات متنوع دیگر در میان کتابهای عرضهشده قرار دارند.
«پیکتاب» در واقع تلاش میکند نقش نوجوانان را از مخاطبان صرف کتاب به کنشگران فعال حوزه ترویج مطالعه ارتقا دهد؛ نوجوانانی که با تجربه ارتباط با مخاطب، شناخت نیازهای مطالعاتی، معرفی و عرضه کتاب، تجربهای تازه از فعالیت فرهنگی و هویت اقتصادی به دست میآورند.
۱۰۸ دورهمی نوجوانان کتابخوان در کتابخانههای سازمان
حلقههای دورهمی نوجوانان کتابخوان از دیگر فعالیتهای مستمر کتابخانههای سازمان فرهنگی هنری به شمار میروند. تاکنون ۱۰۸ دوره از این دورهمیها برگزار شده است تا نوجوانان در فضایی تعاملی، تجربه مطالعه جمعی، گفتوگو درباره کتاب و تبادل نظر پیرامون آثار مختلف را دنبال کنند.
این دورهمیها با ایجاد فرصت ارتباط میان نوجوانان علاقهمند به مطالعه، زمینه آشنایی با کتابهای متنوع، به اشتراک گذاشتن تجربههای خواندن و شکلگیری گروههای پایدار کتابخوان را فراهم میکنند.
در این رویکرد، کتابخوانی از تجربهای فردی فراتر میرود و به فعالیتی جمعی تبدیل میشود که در آن گفتوگو و تعامل با دیگران، بخشی از لذت مطالعه است.
معرفی ۱۱۹۹ عنوان کتاب در فضای مجازی
معرفی کتاب در موضوعات متنوع فرهنگی، اجتماعی، دینی، تربیتی، ادبیات پیشرفت و ادبیات داستانی، بهصورت هفتگی در فضای مجازی انجام میشود. تاکنون یکهزار و ۱۹۹ عنوان کتاب در قالب این برنامه به مخاطبان معرفی شده است.
این اقدام با هدف ترویج فرهنگ کتابخوانی، افزایش آگاهی و ارتقای سطح مطالعه در گروههای مختلف جامعه و با تأکید بر مخاطبان نوجوان دنبال میشود.
انتشار مستمر محتوای معرفی کتاب در فضای مجازی، امکان آشنایی مخاطبان با آثار متنوع و انتخاب منابع متناسب با علایق و نیازهای مطالعاتی آنها را فراهم میکند.
برگزاری ۶۹۸۰ رویداد کتابمحور در کتابخانهها
برگزاری رویدادهای فرهنگی کتابمحور نیز بخش دیگری از فعالیتهای کتابخانههای سازمان است. رونمایی و معرفی کتاب، نقد و بررسی آثار، دعوت از نویسندگان و تجلیل از چهرههای فعال فرهنگی و نویسندگان محلی، از جمله برنامههایی است که در این چارچوب اجرا میشود.
این رویدادها با هدف معرفی آثار تازه، حمایت از نویسندگان و فعالان فرهنگی و ایجاد فرصت تعامل مستقیم میان مخاطبان و پدیدآورندگان کتاب برگزار میشوند. در این بخش، تاکنون ۶ هزار و ۹۸۰ عنوان کتاب در قالب رویدادهای کتابمحور مورد توجه و معرفی قرار گرفته است.
مجموع این فعالیتها نشان میدهد رویکرد سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران در حوزه کتابخوانی، تنها بر افزایش شمار کتابهای امانتدادهشده استوار نیست؛ بلکه ایجاد فرصتهای تازه برای مواجهه شهروندان با کتاب، تقویت مشارکت اجتماعی، بهرهگیری از ظرفیت خانوادهها و نوجوانان، حمایت از گردش منابع مطالعاتی و گسترش حضور کتاب در فضای شهری را نیز دنبال میکند؛ رویکردی که میخواهد کتاب را از قفسههای کتابخانه به خانهها، خیابانها، دورهمیهای نوجوانان و گفتوگوهای روزمره شهروندان بیاورد.