مخاطبان خاکستری؛ حلقه گمشده در برنامهریزی فرهنگی تهران
نسرین مرادی؛ معاونت برنامه ریزی و توسعه مدیریت فرهنگی هنری منطقه ۲۲
یکی از چالشهای جدی برنامهریزی فرهنگی در تهران، تمرکز بیش از اندازه بر مخاطبان همیشگی و غفلت از گروهی از شهروندان است که میتوان آنها را «مخاطبان خاکستری» نامید.
مخاطبان خاکستری نه مخالف فعالیتهای فرهنگی هستند و نه لزوماً نسبت به فرهنگ و هنر بیعلاقهاند؛ آنها صرفاً ارتباط مؤثر و پایداری با برنامههای فرهنگی ندارند. جوانی که احساس میکند برنامهها با زبان و دغدغههایش فاصله دارد، خانوادهای که تجربه جذابی از حضور در مراکز فرهنگی نداشته یا شهروندی که اساساً خود را مخاطب این فعالیتها نمیداند، همگی میتوانند در این گروه قرار گیرند.
به اعتقاد من، آینده برنامهریزی فرهنگی تهران در گرو تغییر یک نگاه اساسی است؛ عبور از برنامهمحوری و حرکت به سمت شهروندمحوری. سالهاست درباره افزایش تعداد برنامهها، تنوع رویدادها و جذب مخاطب صحبت میکنیم، اما شاید کمتر از خود پرسیدهایم چرا بخش قابل توجهی از شهروندان هنوز با ظرفیتهای فرهنگی شهر ارتباط برقرار نکردهاند؟
مسئله امروز فقط تولید برنامه نیست؛ بلکه شناخت نیازهای واقعی مردم و طراحی تجربههایی است که بتواند آنها را به مشارکت فرهنگی دعوت کند.
شناسایی و جذب مخاطبان خاکستری میتواند به یکی از شاخصهای اصلی توسعه فرهنگی تبدیل شود. هر مرکز فرهنگی باید بداند چه کسانی مخاطب آن هستند، چه کسانی از برنامههایش غایباند و مهمتر از همه، چرا این غیبت اتفاق افتاده است. همچنین لازم است موفقیت برنامهها نهفقط با تعداد شرکتکنندگان، بلکه با میزان جذب مخاطبان جدید، استمرار مشارکت و تبدیل شهروندان منفعل به کنشگران فرهنگی سنجیده شود.
در این میان، مراکز فرهنگی و فرهنگسراها باید از محل صرفاً برگزاری رویداد فراتر بروند و به پایگاههای زنده ارتباط اجتماعی در محلات تبدیل شوند؛ مکانهایی که شهروندان در آنها فقط مصرفکننده خدمات فرهنگی نیستند، بلکه فرصت ایدهپردازی، مشارکت و نقشآفرینی نیز دارند.
عدالت فرهنگی زمانی معنای واقعی پیدا میکند که علاوه بر مخاطبان شناختهشده، گروههای کمتر دیدهشده و کممشارکت نیز در کانون توجه برنامهریزی قرار گیرند.
سخن پایانی اینکه شاید یکی از مهمترین معیارهای موفقیت مدیریت فرهنگی، تعداد افرادی نباشد که امروز در برنامهها حضور دارند، بلکه تعداد شهروندانی باشد که پیش از این هیچ ارتباطی با فعالیتهای فرهنگی نداشتهاند و امروز خود را بخشی از این جریان میدانند.
آینده فرهنگی تهران را باید نهفقط برای مخاطبان همیشگی، بلکه با مشارکت کسانی ساخت که هنوز مخاطب ما نشدهاند.