نقش پررنگ زنان در کتابت قرآن در عهد قاجار

به گزارش پایگاه خبری ـ تحلیلی فرهنگ وهنر، به نقل از روابط عمومی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، سید عبدالمجید شریف‌زاده، رییس گروه پژوهشی هنرهای سنتی گفت: این پژوهش توسط زهرا سادات احمدی‏زاده کارشناس پژوهشی انجام شده است.

او با بیان اینکه این پژوهش به منظور معرفی بانوان هنرمند دوره قاجار و آثار آنان صورت گرفته گفت: در بررسی‌‏های تاریخ معاصر ایران در عهد قاجار، نقش زنان در عرصه‏‌های اجتماعی و هنری کمتر مطالعه شده و دراین خصوص، در منابع دست اول، مطالب چندانی ذکر نشده چرا که اکثر تاریخ نویسان بیشتر به شرح حوادث سیاسی یا شیوه زندگی شاهان و رجال پرداخته و در لابه‌‏لای تألیفات خود به صورت پراکنده و غیرمستقیم به مسائل اجتماعی و هنری زنان اشاره کردند.

شریف‌زاده زمینه‏‌های شکل‏‌گیری شرایط و اتفاقات این دوره را برای حضور زنان در عرصه‏‌های فرهنگی و هنری بسیار حایز اهمیت دانست که باید اذعان داشت درخصوص توانمندی و قابلیت‏‌های زنان به ویژه در عصر قاجار کمتر به آن اشاره و پرداخته شده است.

وی با بیان اینکه هدف این پژوهش شناخت موقعیت فرهنگی و اجتماعی زن در عصر قاجار و بروز توانمندی‏‌های هنری آنان در دوره قاجار است خاطرنشان کرد:  دوره قاجار در بردارنده زمینه‏‌های شکل‏‌گیری شرایط  و بستری  برای حضور زنان و تأثیرگذاری آنان در عرصه‎های اجتماعی، فرهنگی و بویژه هنری است.

رییس گروه پژوهشی هنر های سنتی افزود: در دوره قاجار اغلب بانوانى که به کسب دانش روى آوردند و باسواد شدند از طبع‏ شعر و قریحه ادبى نیز برخوردار بودند و در این ‏زمینه آثارى از خود باقى ‏گذاشتند و عده‌‏اى دیگر از زنان نیز استعداد خود را در فنون ظریفه و هنرهاى دیگر به کار گرفتند و چون‏ خوشنویسى و استنساخ قرآن از هنرهاى مورد توجه این عصر بود، اغلب زنان هنرمند در جرگه خوشنویسان درآمدند.

شریف‌زاده ادامه داد: بررسی‏‌ها نشان می‌‏دهد که به رغم کمبود منابع مکتوب درباره زنان دربار قاجار، نقش آنها در فعالیت‏‌های اجتماعی به ویژه مذهبی و هنری محدود نبوده و در کتابت قرآن کریم، خوشنویسی و نقاشی با توانمندی شایسته آثار نفیسی بر جای گذاشته‌‏اند اما بر اثر برخى از شرایط حاکم در آن دوره که عموماً تمایلى به ابراز و معرفی هنر زنان وجود نداشت بسیارى از بانوان فرزانه ناشناخته و گمنام باقى ماندند.


وی افزود: بدین‏ سبب بیشترین اطلاعات ما درباره زنان ایرانی از زمانی آغاز می‌شود که سیاحان خارجی به ایران سفر کردند و در گزارش‌‏ها و سفرنامه‌های خود بنابر مناسبت‏‌های پیش آمده، مطالبی درباره زنان طبقات مختلف می‎نوشتند.

 وی با اشاره به اینکه در دوره ناصرى، براى نخستین بار در قالب‏نامه، رساله، سفرنامه و خاطره‌‏نویسى شاهد حضور زنان در عرصه نثر هستیم خاطرنشان کرد: چنین به نظر می‏‌رسد که قالب‏‌های غیر رسمى، خصوصى و شخصى از قبیل خاطرات، یادداشت هاى روزانه، نامه، سفرنامه وخود زندگى‏نامه، روش‏‌های معمول زنان نویسنده در طول تاریخ بوده است.

شریف‌زاده افزود: در دوره قاجار نیز که یکی از دوره‌‏های مملو از حوادث و اتفاقات تاریخ ساز است زنان به اشکال مختلف توانمندی‌‏های خود را در زمینه‏های گوناگون اجتماعی و فرهنگی ثبت و ماندگار کردند، از جمله عرصه‌‏هایی که زنان در دوره قاجار به هنرنمایی در آن پرداختند هنر کتابت به ویژه کتابت قرآن بود که در دوره قاجار رواج زیادی داشت.

وی با بیان اینکه در این دوران، نگارش قرآن با خط نسخ بیش از دیگر خطوط است، افزود: تعداد خوشنویسان در این دوره متعدد بوده و در میان آنان بانوانی نیز مانند ام‌السلمه و ضیاء‎السلطنه در دوره فتحعلی شاه و خورشیدکلاه خانم و مریم بانو نایینی در دوره ناصرالدین شاه وجود داشتند.

شریف‌زاده در پایان با اشاره به اینکه هنر تذهیب در قرآن توسط بانوان، از نکات مهم در این دوران نوشتن اسم بانوان کاتب در قرآن‌هاست گفت: در نهایت می‌توان گفت همه این بانوان قرآن‏‌های زیبا و نفیسی خلق کرده و در رشد هنر خوشنویسی دوران خود تلاش کرده‌‏اند.