نقش سرمایه اجتماعی در جنگ تحمیلی سوم

در این نشست تخصصی که با حضور احمد نادری، استادیار دانشگاه تهران و عضو هیات رئیسه مجلس شورای اسلامی، علی باصری، دانشیار دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی و زهرا حضرتی، دانشیار دانشگاه آزاد اسلامی برگزار شد، ابعاد اجتماعی، فرهنگی، هویتی و سیاسی جنگ تحمیلی سوم و پیامد‌های آن بر جامعه ایران مورد بررسی قرار گرفت.
در ابتدای این نشست، زهرا حضرتی با اشاره به اهمیت بررسی علمی تحولات اخیر، تأکید کرد که جنگ تحمیلی سوم تنها یک رخداد نظامی نیست، بلکه تجربه‌ای جمعی برای جامعه ایران بوده که گروه‌های مختلف اجتماعی، از کودکان و نوجوانان تا زنان، خانواده‌ها و نخبگان را درگیر کرده است.

بررسی مدل تازه مذاکرات ایران

در بخش نخست نشست، احمد نادری در پاسخ به پرسشی درباره روند مذاکرات اخیر و نگاه مجلس شورای اسلامی به توافق اعلام‌شده، گفت: دیدگاه نمایندگان مجلس در این زمینه یکسان نیست و هر نماینده بر اساس جایگاه قانونی خود حق اظهارنظر دارد.
وی با اشاره به اینکه رئیس مجلس به‌عنوان رئیس تیم مذاکره‌کننده در این روند حضور داشته است، افزود: مذاکرات اخیر باید در بستر تاریخی خود فهم شود و بدون توجه به روند طی‌شده در ماه‌های گذشته نمی‌توان تحلیلی دقیق از آن ارائه داد.
نادری با مرور مراحل مذاکرات گفت: در ابتدا طرحی ۱۵ ماده‌ای از سوی آمریکا ارائه شد که از نگاه ایران «از موضع بالا به پایین» تنظیم شده بود. به گفته وی، جمهوری اسلامی ایران نیز در ادامه، از مسیر واسطه‌ها شروط و طرح‌های پیشنهادی خود را مطرح کرد و در نهایت توافق اخیر بر مبنای طرح‌های ارائه‌شده از سوی ایران شکل گرفت.

شروط پنج‌گانه تهران در میز مذاکره

عضو هیات رییسه مجلس شورای اسلامی با اشاره به شروط ایران در روند مذاکرات گفت: در مدل جدید مذاکرات، برخلاف الگوی برجام، راستی‌آزمایی پیشینی بر عهده ایران قرار گرفته است؛ به این معنا که ابتدا طرف مقابل باید اقدامات اعتمادساز را انجام دهد و سپس ایران درباره ادامه مسیر تصمیم‌گیری کند.
نادری در تشریح شروط مطرح‌شده از سوی جمهوری اسلامی ایران، به چند محور اصلی اشاره کرد:تحقق وحدت در عرصه‌های مختلف راهبردی، آزادسازی بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران، تعلیق تحریم‌های نفتی، رفع محدودیت‌ها و محاصره دریایی و تنظیم ترتیبات مرتبط با تنگه هرمز.
وی تأکید کرد: ایران پس از اجرای این شروط از سوی طرف مقابل، روند راستی‌آزمایی را دنبال می‌کند و سپس درباره مراحل بعدی تصمیم خواهد گرفت.
نادری در عین حال با بیان اینکه شخصاً نسبت به رفتار آمریکا خوش‌بین نیست، گفت: تجربه روابط بین‌الملل و رفتار‌های گذشته آمریکا نشان می‌دهد که نباید به تعهدات این کشور با خوش‌بینی مطلق نگاه کرد.

جنگ؛ امری فراتر از رخداد نظامی

در ادامه نشست، زهرا حضرتی با طرح این موضوع که جنگ تحمیلی سوم یک تجربه اجتماعی و فرهنگی گسترده بوده است، از سخنرانان خواست نقش علوم اجتماعی و مردم‌شناسی را در فهم پیامد‌های جنگ و کاهش آسیب‌های آن تبیین کنند.
 احمد نادری در پاسخ به این پرسش، جنگ را صرفاً یک واقعه نظامی ندانست و گفت: از منظر انسان‌شناختی، جنگ یک «امر تام اجتماعی» است؛ یعنی ابعاد اقتصادی، فرهنگی، دینی، اجتماعی، سیاسی و حتی جنسیتی دارد.
وی با بیان اینکه جوامع در مواجهه با بحران جنگ از نظام معنایی و حافظه جمعی خود بهره می‌گیرند، افزود: جامعه ایران دارای پیشینه تمدنی و هویتی عمیقی است و مفاهیمی مانند وطن، ایران و میهن در حافظه تاریخی ایرانیان جایگاهی ریشه‌دار دارد.

نادری تأکید کرد: مرز در جامعه ایرانی فقط یک واقعیت سیاسی نیست، بلکه واقعیتی فرهنگی، اجتماعی و هویتی است. به همین دلیل، در شرایط تهدید و جنگ، حافظه جمعی جامعه فعال و انسجام ملی تقویت می‌شود.

نقش سرمایه اجتماعی در همبستگی

علی باصری نیز در بخش دیگری از نشست، سرمایه اجتماعی را یکی از مهم‌ترین مفاهیم علوم اجتماعی برای تحلیل وضعیت جامعه در دوران جنگ دانست و گفت: سرمایه اجتماعی مجموعه‌ای از اعتماد، مشارکت، همبستگی و پیوند‌های اجتماعی است که در شرایط بحرانی می‌تواند جامعه را منسجم نگه دارد.
وی با ترسیم رابطه میان مردم، دولت و جنگ، اظهار کرد: اگر این سه ضلع را در قالب یک مثلث در نظر بگیریم، در مرکز آن کنشگری‌های فردی و اجتماعی قرار دارد. بزرگ‌ترین
سرمایه اجتماعی ایران در جنگ تحمیلی سوم، مردم بوده‌اند و حضور آنان در صحنه از مهم‌ترین مصادیق این سرمایه است.
باصری با اشاره به تجمع‌های شبانه مردم در شهر‌های مختلف، این حضور را نشانه‌ای از همبستگی اجتماعی، پیوند فرهنگی و بازتولید سرمایه اجتماعی دانست و افزود: هرچه سرمایه اجتماعی در جامعه تقویت شود، همبستگی اجتماعی و فرهنگی نیز افزایش خواهد یافت.

نقش مردم در تقویت همبستگی ملی

در این نشست زهرا حضرتی تأکید کرد که حضور مردم در عرصه عمومی، یکی از مهم‌ترین جلوه‌های هویت ملی و همبستگی اجتماعی در شرایط جنگی بوده است.
وی با اشاره به حضور گسترده مردم از نهم اسفند در خیابان‌ها و عرصه‌های اجتماعی گفت: این حضور نشان‌دهنده پیوستگی اجتماعی مردم، دفاع از کشور و تقویت روحیه ملی در برابر تهدیدات خارجی است.
علی باصری نیز با تأکید بر اهمیت حضور مردم در میدان گفت: مردم به‌عنوان پتانسیل‌های بالفعل و بالقوه جامعه، مهم‌ترین پشتوانه کشور در دوران بحران هستند و باید این سرمایه اجتماعی حفظ و تقویت شود.

مردم‌شناسی و کاهش آلام اجتماعی

در بخش دیگری از نشست، زهرا حضرتی با اشاره به آسیب‌های روانی و اجتماعی ناشی از جنگ، از جمله ترس، اضطراب و تجربه جمعی بحران، پرسید که مردم‌شناسی چگونه می‌تواند به کاهش آلام مردم کمک کند.
 باصری در پاسخ گفت: حوزه اصلی مردم‌شناسی، فرهنگ است و مردم‌شناسان در چنین شرایطی وظیفه‌ای چندبرابر دارند. آنان باید در کف میدان حضور داشته باشند، با مردم همدلی کنند و از طریق شناخت فرهنگی به بازسازی روحیه اجتماعی کمک کنند.
وی افزود: پس از جنگ تحمیلی سوم، نیازمند بازتعریف مفهوم فرهنگ، مشارکت، کمک به دیگران و تاب‌آوری اجتماعی هستیم. مردم‌شناسان و اصحاب علوم اجتماعی می‌توانند در کنار سایر نهاد‌ها به تقویت هویت فرهنگی و ملی کمک کنند.
باصری همچنین بر نقش زنان، جوانان و حتی کودکان در مشارکت‌های اجتماعی دوران جنگ تأکید کرد و گفت: مشارکت گروه‌های مختلف اجتماعی نشان داد که فرهنگ همیاری و کمک به دیگران همچنان در جامعه ایران زنده و فعال است.

اعتماد به دشمن؛ ضرورت نگاه واقع‌بینانه

در ادامه نشست، موضوع اعتماد به طرف‌های خارجی و میزان پایبندی آنان به تعهدات نیز مورد بحث قرار گرفت.
علی باصری با اشاره به تجربه‌های اخیر کشور گفت: واقعیت‌های میدانی و تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد که نباید نسبت به وعده‌های دشمن خوش‌بینی ساده‌انگارانه داشت. برخی اظهارات ممکن است در ظاهر زیبا باشد، اما در عمل اتفاقات دیگری رخ دهد.
وی افزود: باید میان تحلیل علمی و تحلیل واقع‌بینانه پیوند برقرار کرد. جامعه ایران در جریان جنگ هزینه‌های سنگینی داده و تجربه‌هایی کسب کرده است که نباید به‌آسانی نادیده گرفته شود.
به گفته باصری، در مواجهه با دشمن خارجی، همبستگی درون‌گروهی و ملی تقویت می‌شود و این همان نکته‌ای است که در نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی نیز به آن اشاره شده است.

عملکرد مجلس در دوران جنگ

 احمد نادری در پاسخ به پرسشی درباره عملکرد مجلس شورای اسلامی در دوران جنگ، گفت: مجلس در این دوره تعطیل نبوده، هرچند جلسات علنی به دلایل امنیتی برگزار نشده است.
وی افزود: از نهم اسفند تاکنون بیش از ۱۵۰ جلسه کمیسیون‌های مجلس برگزار شده و بخش نظارتی مجلس فعال بوده است. به گفته نادری، مجلس در این مدت تلاش کرده هم دولت را پاسخگو نگه دارد و هم در شرایط جنگی از دولت حمایت کند.
نادری با اشاره به حضور میدانی نمایندگان در میان مردم اظهار کرد: بسیاری از نمایندگان در تجمع‌ها و میدان‌های شهری حضور داشته‌اند و این حضور هم از منظر سرمایه اجتماعی و هم از منظر حکمرانی اهمیت دارد.
وی در پاسخ به پرسشی درباره حضور نمایندگان در مناطق آسیب‌دیده، از جمله میناب، گفت: برخی نمایندگان و اعضای کمیسیون‌های مجلس در این مناطق حضور یافته‌اند و پیگیری‌هایی انجام شده است. او ضمن گرامیداشت یاد قربانیان میناب، به‌ویژه کودکان، آنان را از مظلوم‌ترین قربانیان جنگ توصیف کرد.

پسا جنگ و نقش نهاد‌ها در نظم جدید

در بخش پایانی نشست، احمد نادری با اشاره به مفهوم «پسا جنگ» گفت: برای فهم نقش مجلس، دولت و سایر ارکان کشور در دوران پس از جنگ، ابتدا باید مختصات این دوره و کنشگران آن را شناخت.
وی با ارائه تحلیلی از تحولات نظم بین‌الملل، اظهار کرد: نظم جهانی در حال گذار است و جمهوری اسلامی ایران در این روند، یکی از بازیگران مهم تغییر نظم محسوب می‌شود.
نادری با اشاره به تجربه‌های تاریخی جنگ‌های جهانی و تغییر نظم‌های بین‌المللی پس از رویداد‌های بزرگ و خشن، گفت: در شرایط کنونی، نظم تک‌قطبی گذشته با چالش مواجه شده و جهان به سمت ساختار‌های چندقطبی حرکت می‌کند.
وی افزود: در چنین شرایطی، نقش نهاد‌های داخلی از جمله مجلس، دولت و سایر ارکان حاکمیت باید متناسب با اقتضائات جدید تعریف شود.

سرمایه اجتماعی به‌مثابه قدرت ملی

در جمع‌بندی نشست، زهرا حضرتی با تأکید بر اهمیت سرمایه اجتماعی در دوران جنگ گفت: سرمایه اجتماعی می‌تواند منشأ انسجام اجتماعی، مشارکت اجتماعی، اعتماد اجتماعی و تاب‌آوری اجتماعی باشد و همه این عناصر در نهایت به‌عنوان بخشی از قدرت ملی عمل می‌کنند.
وی افزود: تجربه جنگ تحمیلی سوم نشان داد که جامعه ایران در مواجهه با بحران، ظرفیت بالایی برای همبستگی، مقاومت، مشارکت و بازتعریف هویت ملی دارد.
این نشست با تأکید بر اهمیت سرمایه اجتماعی، نقش مردم در تقویت همبستگی ملی و ضرورت توجه دانشگاه‌ها به تحلیل ابعاد اجتماعی و فرهنگی جنگ به پایان رسید.
«دوشنبه های دانشگاهی» با همکاری معاونت ارتباطات، رسانه و فضای مجازی سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران برگزار می شود.