تاریخ تهران و باغ‌های شمیران به روایت عبداله‌ انوار

عبداله انوار، مورخ و تهران‌پژوه معاصر، در نشست تهران‌شناسی «بلد منطقه» که در ادامه مباحث «شمیران‌شناسی» در خانه فرهنگ دکتر عظیمی برگزار شد، به روایت تاریخ تهران و باغ‌‌های شمیران پرداخت.

به گزارش شهر،‌ انوار در این نشست درباره منطقه دارآباد اظهار داشت: آب و هوای دارآباد موافق مزاج مظفرالدین شاه افتاد و این شاه در دوره زمامداری خود قصری ساخت و پس از مرگ او آن قصر از جمله بیوتات سلطنتی شد تا نوبت به شاهی رضا شاه پهلوی رسید. این پادشاه چون از مراجع پزشکی هوای دارآباد را مفید و مناسب سلولان شنید، دستور داد این قصر در دست مراکز پزشکی قرار گیرد، این دستور اجرا شد و آن قصر مریضخانه مسلولین شد و بعد از بیمارستان شدن، در آن تاسیسات پزشکی دیگر احداث شد و اکنون نام آن بیمارستان «مسیح دانشوری» است.

وی ادامه داد: از شاهان دیگر قاجار که در شمیران کاخ ساختند، محمدشاه قاجار بود. او که به شدت از «مهد علیا» مادر و ولیعهدش ناصرالدین شاه متنفر بود، قصر نیاوران که محل زیست و خوشگذرانی مهد علیا بود نیز مورد نفرت شاهانه قرار گرفت و موجب شد «حاجی میرزا آقاسی» صدر اعظم و مرشد او، در ولنجک قصری برایش بسازد. حاجی این قصر را به نام قصر «محمدیه» برای شاه ساخت و برای خود نیز در جنب این قصر ساختمانی به نام «قلعه عباسیه» بنا کرد که با قصر محمدیه همسنگی می‌کرد .

باغ محمودیه

انوار افزود: شاه ایران که گرفتار مرض نقرس بود، سخت از درد پا نالان، تابستان آخر عمر را در این قصر سپری کرد و در خاطرات «شاهزاده نصرت‌الدوله فیروز میرزا» آمده است: «رنج شاه از این مرض به آنجا کشیده بود که چون برای حال پرسی شاه به این قصر میرفتیم نمی‌توانستیم از پلکانهای منتهی به خوابگاه شاه بالا رویم، وارد اطاق خوابگاه شویم زیرا حرکت بر قالی ها ممکن بود بستر را تکان دهد و شاه را به ناله اندازد.»

این پیش‌کسوت نسخه‌شناسی گفت: این کاخ پس از «محمد شاه» مورد توجه ناصرالدین شاه قرار نگرفت. «دکتر پولاک» نخستین استاد پزشکی دارالفنون، در خاطرات خود آورده که مردمان در حضور ناصرالدین شاه آجرهای این قصر را در می‌آورند و می‌برند و شاه مخالفتی نمی‌کند و بر اثر این بی‌مهری، این قصر بعد از شاه دوامی نیاورد و از بین رفت و قلعه عباسیه نیز از طرف «محمد رحیم خان علاء الدوله» برای فرزندش «میرزا محمودخان احتشام السلطنه» خریده شده و آن را به «محمدیه» تغییر نام داد و بعد از احتشام السلطنه آن را با «میرزا فتحعلی» صاحب دیوان معامله کرد.

وی در ادامه اظهار داشت: «محمودیه» در جاده پهلوی طهران، به‌واسطه «محمود»، نام احتشام السلطنه، رجل آزادیخواه و رئیس مجلس اول، است که مالک قلعه عباسیه شد و به محمودیه تغییر نام یافت.

دربند

شارح و مترجم ۲۲ جلد کتاب شفای بوعلی‌سینا گفت: زمان رضا شاه پهلوی، قریه «دربند» شمیران، نظرشاه ایران را جلب کرد و ابتدا «تپه علیخان» را که ناحیتی از دربند بود، از «یمین السلطنه» پسر ظل السلطان خرید و «قصر اخضر» را در آنجا ساخت. سپس به تصرفات خود ادامه داد و قصرهای متعدد برای فرزندان خود در قرب قصر اخضر احداث کرد و قصرهای مفصلی در دربند بر پا ساخت و در خارج قصر تاسیسات دیگر ایجاد کرد و با این ساختمان‌ها، چهره دربند را تغییر داد و به پیروی او ثروتمندان دیگر در دربند ابنیه نو ساختند.

باغ کامرانیه

مترجم و مصصح «درة التاج» افزود: از شاهزادگان قاجار که در شمیران احداث بنا کردند، یکی شاهزاده «کامران میرزای نایب السلطنه» فرزند ناصرالدین شاه است که در غرب «حصار بوعلی»، باغ بزرگی به‌نام «کامرانیه» ایجاد کرد و چون همسرش فرزند شاهزاده حسام السلطنه سلطان مراد میرزا بود و حسام السلطنه نیز مالک منظریه بود، او بر منظریه دست یافت و باغ او بدین ترتیب از دامنه البرز شروع می‌شد و تا پیاده رو شمالی فرمانیه ادامه می‌یافت و فقط جاده نیاوران یک برشی در این مستملاک کامران میرزا ایجاد می‌کرد و مشهور است اولین سیستم تلفنی که در ایران به کار افتاد، بین این باغ کامران میرزا در شمیران و باغ او در طهران در خیابان سپه (دانشکده افسری) بود.

باغ فرمانیه

این استاد دانشگاه اظهار داشت: از دیگر شاهزادگان قاجار که در شمیران ایجاد باغ وسیع کرد، شاهزاده «عبدالحسین میرزای فرمانفرما» است. او در شمیران دو باغ احداث کرد، یکی باغ فرمانیه بود که در جنوب باغ کامرانیه قرار داشت. این باغ بعدها به وسیله «فیروز میرزای نصرت الدوله» فرزند او به سفارت ایتالیا فروخته شد و اکنون در دست سفارت ایتالیا است و دیگر باغ «رضوانیه» است در تجریش که در جنوب بازار تجریش قرار دارد.

این تهران‌پژوه ادامه داد: در این باغ بعضی از فرزندان این شاهزاده برای خود ساختمانی جهت زیستن ایجاد کردند. فرمانفرما با وجود داشتن منزل در طهران، پایان عمر خود را در این باغ می گذراند و در همین باغ در سال 1318 شمسی در گذشت.

مترجم «جستارهای فلسفی ویتگنشتاین» گفت: اسناد دوره قاجار نشان می‌دهد که شاهزاده «فیروز میرزای نصرت‌الدوله» پدر «عبدالحسین میرزای فرمانفرما» نه «نصرت الدوله» فرزند فرمانفرما، در جاده بین تجریش و دربند، جنب باغ «حاجی کاظم ملک التجار» صاحب باغ وسیعی بود و همجواری بین مالک این دو باغ به‌ظاهر بسیار پرتنش بود.

باغ اقدسیه و باغ حدیقه

وی افزود: از زنان حرم ناصرالدین شاه «امینه اقدس» باغ بزرگ اقدسیه را در شمیران ایجاد کرد. این باغ اکنون وجود دارد و در دست نیروی نظامی است و سالها نیز ییلاق دانشکده افسری بود . «انیس الدوله» یکی دیگر از زنان حرم ناصرالدین شاه، باغ نسبتا بزرگی مقابل قصر نیاوران ایجاد کرد و این باغ بعدها به ملکیت «اعلم الدوله ثقفوی» پزشک مخصوص مظفر‌الدین شاه در آمد و اکنون قسمتی از آن پارکینگ و قسمتی دیگر متعلق به ورثه اعلم‌الدوله است.

مصحح «تاریخ جهانگشای نادری» گفت: «امین السلطان میرزا علی اصغر خان» اتابک صدر اعظم در سوهانک باغ وسیعی برای ییلاق خود احداث کرد به‌نام «حدیقه». این باغ پس از میرزا علی اصغر خان اتابک به ملکیت «فاضل الملک» درآمد و اکنون ساختمان‌های مسکونی در آن احداث شده است.

باغ قیطریه

این نسخه‌شناس ادامه داد: اتابک به‌جز این باغ، به واسطه «حاجی غلامرضاخان آصف الدوله»، مالک باغ قیطریه و زمین‌های اطراف آن شد. این باغ از جمله باغ‌هایی است که «حاجی میرزا آقاسی» صدر اعظم محمد شاه قاجار احداث کرد و بعد «آصف الدوله» مالک آن شد و آصف الدوله هم با اهدای آن به اتابک، فرمانفرمای خراسان شد. این باغ بعد از اتابک به دختر اتابک همسر صارم الدوله فرزند ظل السلطان رسید و در دست دختر اتابک بود تا آن که در اواخر حکومت پهلوی دوم، شهرداری طهران آن را خرید و پارک کرد.

به گفته این ریاضی‌دان و متخصص متون کهن ریاضی، در جاده بین تجریش و دربند قصر بزرگی بود از آن «حاج کاظم ملک التجار تبریزی» پدر «حاجی حسین آقا ملک». این باغ بسیار بزرگ و آباد بود و در تابستان هر سال او یک روز ناصر‌الدین شاه را درین باغ میهمان می‌کرد. این باغ بعد از حاج ملک التجار بین دو فرزند او تقسیم شد و اکنون آن ساختمان بزرگ حاج ملک که روزی پذیرای شاه قاجار بود، به خرابی افتاده است.

انوار اظهار داشت: شاهزاده «منصور میرزای شعاع السلطنه» در جنوب قریه «چیذر» باغ وسیعی داشت که تا ده رستم‌آباد گسترده بود و این باغ از مظفر‌الدین شاه نیز به تابستان پذیرایی می‌کرد و اکنون به‌صورت ساختمان‌های متعدد در آمده است و بر اثر این تقسیمات، ساختمان شعاع السلطنه نیز تخریب شده و ساختمانی جدید به‌جای آن نشسته است.

وی یاداور شد: در شمیران، سفارت انگلیس در قلهک و سفارت روسیه در زرگنده و سفارت ترکیه و آلمان در پل رومی باغ‌های ییلاقی دارند. در باغ سفارت انگلیس قدیمی‌ترین ساختمان دوره قاجار وجود دارد و در سفارت ییلاقی روس محمد علیشاه پناهنده و از شاهی خلع شد و سلطنت به فرزندش احمد شاه رسید.

سرانجام باغ‌های شمیران

این مورخ گفت: امروز با گسترش طهران سرطان‌زده، همه بام‌های آن قطعه قطعه یا در حال قطعه قطعه شدن است و نیز همه ده‌های آن کشت و بذر را کنار گذارده و بدل به ساختمان‌های مسکونی یا برج‌های آسمان‌خراش شده‌اند. ده‌هایی که خود تولید خوراک خود می‌کردند و از صفای طبیعت بهره‌ها می‌بردند، امروز محلتی از محلات طهران شده و متاسفانه بر اثر محله طهران شدن، خوراک آن‌ها باید از گندم‌های وارداتی تامین شود و از هوای آلوده طهران نیز بی‌نصیب نمانده‌اند.

گزارش خطا

پسندها:

اشتراک گذاری

فیسبوک سروش واتس‌اپ لینکدین توییتر تلگرام

برچسب‌ها:

خانه فرهنگ دکتر عظیمی تاریخ تهران و باغ های شمیران به روایت استاد عبداله انوار

ارسال نظر