حقوق‌ شهروندی بدون گفتمان‌ جامعه‌مدنی منشور دولتی است

نباید فراموش کرد که در جامعه دموکراتیک، فرد مسئول خودش یک شهروند است. منتهی شهروندی است که خود شهروندان انتخابش کردند تا در مقام و مسئولیتی قرار گیرد. اینکه وظیفه کدام بیشتر است شاید پرسش درستی نیست. درواقع در ذات شهروندی که به مقامی می‌رسد مسئولیت نهفته است. ما شهروند غیر مسئول نداریم شهروندی که مسئولیت نداشته باشد ناقض مفهوم شهروند است. به عبارت دیگر سوای اینکه کسی مقامی دارد و وظایف و مسئولیتی برایش تعریف می‌شود؛ دیگر شهروندان نیز مسئولند. البته مسئولیت شهروندان به این معنی نیست که هر از چندی در یک انتخابات شرکت کنند و بعد تنها به کار و زندگی خود بپردازند و به هیچ امر عمومی نپردازند تا چند سال بعد دوباره در انتخابات شرکت کنند. این شهروند نیست. شهروند کسی است که در حوزه‌های مختلف و هر آنچه به امر جمعی مربوط است دخالت کند، هزینه کند و مسئولیت بپذیرد. 

 

در واقع شهروند تنها مربوط به انتخاب‌های سیاسی نیست؛ بلکه شهروند باید در کارهای صنفی، شغلی و در عرصه‌های مختلف حضور داشته باشد. برای مثال یک استاد شهروند باید در اموری که مربوط به کار دانشگاه است دخالت کند باید مسئولیت داشته باشد باید بداند که وظایفش چیست؟ دانشجویی که شهروند است باید بداند که وظایف و حقوق دانشجویی و مسئولتیش چیست؟ با این احتساب باید بگوییم ما فقط به صرف اینکه هر از گاهی رای می‌دهیم وظیفه شهروندی خود را انجام نداده‌ایم. به همین علت در هر نهادی که فعالیت می‌کنیم چه نهاد سیاسی، صنفی و هر گونه نهاد مدنی که عضویت داریم باید در امور آن مشارکت داشته باشیم، مسئولیت بپذیریم. این مسئولیت برای این است که هم احساس تاثیر و دخالت در قواعد و قاعده بازی آن جمع را داشته باشیم و هم اینکه مورد پرسسش قرار بگیریم. وقتی با این معیارها به وضعیت شهروندی نگاه کنیم می‌بینیم که افراد به معنای واقعی شهروندی نمی‌کنند. اینکه افراد هر از چندی رای می‌دهند و مسئولی را انتخاب می‌کنند معنای دقیق شهروندی نیست؛ شهروندی عنصری است که مداوم در کلیه امور مربوط به زندگی جمعی دخالت مستقیم دارد.

 

اما وقتی الان به جامعه نگاه می‌کنیم و به فاصله‌ای که بین قاعده بازی و زندگی افراد احساس می‌شود توجه می‌کنیم. باید گفت افراد از یک طرف خودشان مسئولند که شرکت نمی‌کنند و از طرف دیگر مستقل از آنها یک سری تصمیم گیری‌ها می‌شود. در یک کلام باید گفت نه مسئولان وظایف خود را خوب انجام می‌دهند و نه شهروندان. یعنی به صورت مشارکتی در وضعیت وضع کردن قواعد و قوانین و در اجرا و عمل آن دخالت ندارند.

 

این پرسش خیلی کلان و بزرگی است که مطرح شده. اگر بخواهیم به همان صورت کلان صحبت کنیم روندی دموکراتیزه شدن امور نه فقط امور سیاسی حکومتی بلکه کلیه امور زندگی روند دموکراتیزه شدن باید تسریع شود. افراد باید در سطح خود و در حوز‌ه‌های مربوط به سرنوشت‌شان دخالت کنند. اگر در یک خانواده هستند باید در تصمیم گیری‌ها و مسئولیت‌ پذیری‌ها دخالت داشته باشند و در آموزش و یا دیگر نهادها نیز به همین شکل باید فعال باشند. حتی وقتی معتقد به دین خاصی هستند باید در کلیه اموری که مربوط به آن دین است دخالت کنند. در امور اقتصادی نیز به همین شکل است. در تصمیم‌گیری‌های یک کارخانه تمام کسانی که درگیرند باید دخالت کنند و مسئولیت بپذیرند. مشکل جامعه ما این است که در سطوح مختلفی که زندگی می‌کنیم همیشه افراد دیگر خارج از خودمان را مسئول امور می‌دانیم و همدلی نداریم. به همین علت شاید راه حل این است که هر کسی در سطح خود شروع به پذیرش مفهوم عمیق شهروندی کند که در درجه اول آزاد باشد و انتخاب کند و مسئولیت این آزادی و انتخابش را داشته باشد. این در حوزه خانواده، سیاست، آموزش، دین و اقتصاد صدق می‌کند.

 

بله کار بسیار مثبتی می‌تواند باشد مشروط به اینکه آن کسانی که مسئولیت این کلاس‌ها را دارند و یا تدریس را بر عهده می‌گیرند متخصص امور باشند. 

 

بله. یکی از کارهای خوبی که در سال‌های اخیر اتفاق افتاد قبل از شهرداری تهران، ما در کرسی حقوق بشر دانشگاه شهید بهشتی در چند سطح برای افراد مختلف کارگاه آموزشی برگزار کردیم. اولین کارگاه برای فرمانداران استان تهران بود و در تجربه دیگر برای روسای زندان‌های ایران کارگاه آموزش حقوق بشر گذاشتیم، همچنین برای کلیه کنشگران فعال حقوق زنان و برای روزنامه‌نگاران کلاس حقوق شهروندی برگزار کردیم. همچنین در شهرهای بوشهر، زنجان و شیراز برای کنشگران کارگاه آموزشی حقوق بشر و شهروندی گذاشتیم که نتایج مثبتی داشت. در این کارگاه‌ها متوجه شدیم که نادیده گرفتن حقوق از طرف مسئولین یا عدم پیگیری حقوق از طرف مردم، تا اندازه‌ای به دلیل ناآگاهی آنها نسبت به این حقوق است.

 

به همین علت باید این را به فال نیک گرفت که اگر شهرداری تهران یا هر نهادی کلاس حقوق شهروندی برای مسئولان و یا شهروندان در نظر گرفت کاری در جهت رفتن به جامعه مدنی و آگاه کردن مردم است. اما مشروط به اینکه آموزگاران خود آموزش دیده حقوق شهروندی باشند و تبدیل نشود به کلاس‌هایی که خروجی‌های خوبی نداشته باشد. در کارگاه حقوق شهروندی دانشگاه شهید بهشتی آموزگاران اکثرا از اساتید و دانشجویان دکترا بودیم. یعنی آموزگاری که خودش در دانشگاه سال‌ها درس می‌دهد حال پا را فراتر می‌گذارد و وارد جامعه مدنی می‌شود.

 

شهرداری تهران می‌تواند وارد این عرصه‌ها شود و باید یک همکاری نزدیک بین شهرداری تهران و چندین دانشگاهی که در تهران در زمینه حقوق بشر و شهروندی فعالند برقرار شود و از آموزگاران حرفه‌ای در این زمینه استفاده شود و کلاس‌های حقوق شهروندی برگزار شود.

 

دقیقا فکر می‌کنم هم زمان می‌شود برای شهروندان و مسئولان این کلاس‌ها را برگزار کرد. نباید مسئولان فکر کنند که آگاه هستند و از بالا باید دستور دهند. ما در تجربه عملی دیدیم  که برخی ازخود مسئولان ناآگاه هستند و نسبت به وظایف و مسئولیت‌های ادار‌ی و پاسخگویی خود ناآگاهند. برای مثال در کارگاه آموزشی متوجه شدیم که بسیاری از فرمانداران در سال‌های 1383 تا84 از وظایف و نوع پاسخگویی به دیگران ناآگاه بودند و یا مسئولان زندان به اینکه زندانی را باید یک شهروند در نظر بگیرند و هر نوع برخوردی را نمی‌توان با زندانی داشت آگاه شدند. در نتیجه حتما باید کلاس‌های حقوق شهروندی برای مسئولان هم برگزار شود، نباید فکر کرد مسئولان به عنوان یک مقام مسئول شهروند به وظایفشان آگاه هستند.

 

بیایید از زاویه دیگر به این پرسش نگاه کنیم. برای اینکه شهروندان با قواعد و قوانین احساس همدلی کنند، نیازمند تمرکز زدایی هستیم. درواقع وقتی دستورات فقط از بالا و پشت درهای بسته گرفته می‌شود احساس ناهمدلی با این دستورات نیز بیشتر می‌شود. روند دموکراتیزاسیون با روند تمرکز زدایی از قدرت هم‌پاست. ما نیازمند تصمیم‌گیری در سه سطح کلان کشوری، استانی و شهری هستیم. تصمیمات کلان کشوری و شهری نباید سایه‌اش آنقدر سنگین باشد که شهروندان احساس کنند دخالت آن‌ها تاثیر چندانی ندارد. به همین علت معتقدم که به میزانی که نظام تصمیم‌گیری «فدراتیوتر» شود به همان میزان حس آزادی شهروندی نیز بیشتر می‌شود.

 

تمرکز فعلی سنت غلطی است که از دوران رضا شاهی و سیستم تمرکزگرای فرانسوی آمده است و الان نیز در سطح‌های مختلف ادارات جاری و ساری است. بهتر است الگوهایی را در پیش بگیریم که هر جماعتی در هر سطحی و در هر منطقه‌ای که هستند با روند اداری حاکم برخود احساس همدلی داشته باشند. مساله این نیست که فقط در سطح ملی نباید برای استان‌ها همیشه تصمیم گرفته شود. بلکه استان‌ها برای شهرها و حتی در داخل شهرها مناطق باید قدرت تصمیم‌گیری برای خود داشته باشند.

 

مثلا وظایف عمومی باید برای کل شهر تعریف شود ولی برای یک منطقه از شهر فعالیت‌های فرهنگی اقتصادی متفاوت است و زمینه‌اش باید فراهم باشد. این اشکال ندارد که یک منطقه شکوفاتر باشد؛ چرا که مناطق دیگر شهر باید یاد بگیرند از آن منطقه تا شکوفاتر شوند. این تمرکز زدایی فقط بین رابطه استان، شهر و ملی نیست بلکه در خود شهر هم حاکم است. نباید یک دستگاه، یک شخص خاص و گروه خاص برای کل شهر و در همه سطوح تصمیم بگیرند.

 

به عبارتی باید از قاعده عام و خاص در سطوح مختلف پیروی کنیم. در سطح استانی یک استان عام با استان‌های دیگر است اما در سطح دیگر خاص و متفاوت است. شهرهای یک استان می‌توان عام باشند و یک شهر خاص باشد. تمام مناطق شهر باید بدانند که قواعد عام در شهر است و یک سری قواعد خاص منطقه‌ای نیز حاکم است. اکنون شورای محلات و شورای حل اختلاف داریم، ولی متاسفانه تمرکز زدایی که از دوره رضاشاه به ارث رسیده و قوام گرفته هنوز پابرجاست.

 

اتفاقا هرج و مرج به علت تمرکزگرایی است. وقتی می‌گوییم تمرکز زدایی شود باید یک قواعد عام وجود داشته باشد. یعنی سیاست شهرسازی و آن سیاست کلان که متخصصان بنشینند سیاست جامع شهری را تعیین کنند تا هر شخصی به خود اجازه ندهد هر تصمیمی را در مورد کل شهر بگیرد. بررسی سیاست تراکم فروشی نشان می دهد که سیاست دموکراتیک شهری نیست. هیچ کجا از این شرایط راضی نیستند. کسانی که در شهر زندگی می‌کنند دخالتی در این تصمیم‌ها ندارند. دقیقا تمرکز گراها باعث هرج و مرج در شهر شدند. اگر از پایین سیاست‌ها می‌آمد و متخصصان دخالت می‌کردند و سیاست جامع شهری را تدوین می‌کردند و شهروندان مسئولی داشتیم شرایط متفاوت بود.  

 

اکنون ما با سازندگان بی‌وجدان در شهر روبه‌رو هستیم که برای منافع بیشتر هر گونه باجی را به شهرداری می‌دهند. در منافع شهری مسئول فقط شهردار و شهرداران نیستند؛ بلکه یک مسئولیت همگانی است و حداقل آنهایی که در ساخت و ساز و سیاست‌ها دخالت دارند مسئول هستند؛ مانند کسی که برای منافع بیشتر تراکم می‌خرد و کسی که بی قانونی می‌کند. اکنون علت ساخت برج‌ها در مناطق که باید ساختمان‌های 5 طبقه ببینیم چیست؟ برخی از دستگاه‌های دولتی و برخی از سرمایه داران شخصی این برج‌ها را می‌سازند. این موضوع چند جانبه است. یک عده کسانی هستند که مجوزها را صادر می‌کنند و طرف دیگر هم منافع شخصی که می‌خواهد به هر شکل سود بیشتری دریافت کند.

 

در جوامع و شهرهای دموکراتیک هیچ کس نمی‌تواند هر جور که خواست به صرف توانایی مالی ساخت و ساز داشته باشد. بلکه سند جامع شهری وجود دارد که سیاست کلان شهری و نظم شهری وجود دارد که در چارچوب آن نظم شهری شهروندان می‌دانند وظیفه شان چیست.

 

بله. منافع گروهی و مسئول و پاسخگو وجود ندارد. فسادی در میان بخشی از شهرنشینان وجود دارد که دست به هرکاری می‌زنند. در نتیجه همیشه شهروندی نیاز به یک وجدان شهروندی دارد که متاسفانه در جامعه ما بسیار بسیار کمرنگ است.

 

وجدان شهروندی یعنی هرگونه حرکتی را که می‌خواهم در جامعه انجام دهم باید بدانم که در سرنوشت جامعه و زندگی دیگران چه تاثیری دارد. وقتی به زندگی دیگران فکر نمی‌کنم و خود را در مقابل این پرسش قرار نمی‌دهم که آیا ساخت یک برج تاثیرات منفی دارد یا نه. وقتی این معیار وجود ندارد یعنی بی‌وجدان و اگر وجود دارد وجدان شهروندی دارید.

 

در چند سطح و چند لایه می‌شود به این مساله پرداخت. شکی نیست که جامعه ما از تبعیض‌های گوناگون در رنج است. یکی از این تبعیض‌ها در سطح کلان به تمرکز گرایی موجود برمی‌گردد. این تمرکزگرایی موجب می‌شود تا در یک سطح بین شهر تهران به عنوان پایتخت و مرکز ایران نسبت به بقیه ایران فاصله باشد و در سطح دیگر بین مرکز هر استان نسبت به  استان و روستاهای دیگر این تبعیض به صورت گسترده وجود داشته باشد.

 

بله. من وقتی به شهرهای مختلف می‌روم عذاب وجدان می‌گیرم که چرا حداقل امکانات در بسیاری از شهرهای ما وجود ندارد. ما در استان‌هایی مانند خوزستان که به نوعی استان زرخیز است و همه کشور را تغذیه می‌کند، فقیرترین آدم‌ها را می‌بینیم. در بلوچستان، کردستان این تفاوت طبقاتی بیداد می‌کند. البته این بیماری مختص کشور ما نیست.  دو جمله مشابه را در فرانسه و ایران شنیدم که جالب توجه است. در شهرستان‌های جنوب فرانسه از یک شهروند شنیدم که «پاریسی‌ها خودخواه، تن‌ لش هستند و همه شهرها کار میکنند تا پاریسی‌ها بخورند» عین این جمله را در یکی از شهرهای جنوب شنیدم که «شما در تهران نشستید و ما همه ایران کار می‌کنیم تا شکم شما تهرانی‌ها را سیر کنیم».

 

راه حل رفتن به سمت همان سیستم کلان تمرکز زدایی است تا امکانات در کل کشور توزیع شود. این امکانات باید در سطوح مختلف علمی و رفاهی باشد. وقتی بهترین دانشگاه در  تهران است همه کوشش می‌کنند تا به این شهر بیایند. این تمرکز زدایی در سطوح مختلف یکی از راه‌ها است. حال اینکه از لحاظ مکانیسم چطور است نیازمند برنامه کوتاه مدت، میان مدت و دراز مدت است. چون وضعیت موجود، میوه حرکتی 100 ساله است.  

کسانی که در یک جامعه در سطوح مختلف زندگی می‌کنند مسئول هستند. هرکسی که قدرت بیشتری دارد مسئولیت بیشتری دارد. برای حرکت به سمت جامعه متعادل‌تر و جامعه‌ای که در آن اعتدال بیشتر باشد باید تقسیم قدرت بیشتری صورت گیرد. افراد در آن تقسیم قدرت مشارکت می‌کنند و به همان میزان مسئولیت می‌پذیرند. تا به این سمت نرویم صحبت از شهروند و حقوق شهروندی بیشتر از شکل و فرم باقی نخواهد ماند. ضمن اینکه تدوین این منشور را مثبت می‌دانم. پیشنهاد می‌کنم که منشورهایی از دل وضع و فکر ذهن شهروندان تدوین شود، این کاری است که در پیش خواهیم داشت و امیدواریم تعامل بیشتری بین نهاد مختلف جامعه مدنی و مسئولان حکومتی ایجاد شود تا منشور حقوق شهروندی دقیقتر و عملی‌تر شود.