ناخن‌هایی که هنر می‌آفرینند

استاد ناصر جواهرپور در گفت‌وگو با رسانه خبری سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران از سابقه خط ناخنی و نامشخص بودن مبدع این خط سخن گفت. او که هفته گذشته در فرهنگسرای اندیشه بعضی از تابلوهای خط ناخنی خود را در نمایشگاه «شاخه طوبی» به نمایش گذاشته بود، مشتاقانه شیوه کار را به بازدیدکنندگان این نمایشگاه نشان می‌داد. همین نمایشگاه موجب شد تا گفت‌وگویی کوتاه راجع به آثار خطاطی وی داشته باشیم.

 

به طور دقيق نمي‌توان ريشه و علل ابداع خط ناخني را يافت. شايد مثلا كسي به زندان افتاده باشد و خطاط هم بوده و تكه كاغذي داشته، و بعد در حين بازي با كاغذ و ترسيم خطوط ناخني، اين خط را براي خودش ابداع كرده باشد. گرچه ريشه و زمان اصلي ابداع آن را نمي‌توان مشخص كرد، ولي در هر صورت ذوق و هنر ايراني است كه بدين جا رسيده.

برخي از دوستان گمان مي‌كنند كه من ابداع‌گر خط ناخني هستم، در حالي كه من احياكننده اين خط قديمي هستم. خط ناخني سال‌ها بود كه به دست فراموشي شده بود. ولي من با مصاحبه‌هاي مختلف خصوصا در تلويزيون، نحوه كار را آموزش دادم و افراد در شهرهاي مختلف براي يادگيري آن تلاش كردند و برخي براي تكميل فرايند يادگيري، پيش من آمدند. خلاصه، امروز مي‌توان گفت كه خط ناخني احيا شده و بين خوشنويسان رواج يافته است.

حدود 50 سال پيش، نزد استاد بزرگوارم مرحوم ميرزا ولي كيمياقلم گاهي خط سفارش مي‌دادم. اين نياز موجب شده بود كه كم كم خودم نيز خط را بياموزم. يك بار قاب‌هايي نزد ايشان ديدم كه در نگاه اول به نظرم خالي بودند. از استاد پرسيدم چرا اين قاب‌ها را خالي گذاشته‌ايد؟ گفتند: «خالي نيست. با خط ناخني در آنها نوشته‌ام.» وقتي جلو رفتم و دقت كردم، خط برجسته‌اي را در آن ديدم. از استاد نحوه كار را پرسيدم و ايشان به طور كلي با كشيدن يك مرغ توضيحاتي دادند ولي گفتند: «چون الان ناخن‌هايم مناسب خط ناخني نيست، نمي‌توانم نحوه خطاطي را نشانت بدهم.» من تا زماني كه ايشان در قيد حيات بودند، هيچ‌گاه به اين فكر نيفتادم كه از ايشان نحوه خطاطي با ناخن را ياد بگيرم. پس از آن كه به رحمت خدا رفتند، براي عرض تسليت خدمت آقازاده‌هايشان رفتم و پرسيدم كه كدام از شما يك خط ناخني را مي‌شناسيد؟ گفتند: هيچ‌كدام. البته آنها خودشان اهل خطاطي بودند ولي مثل من، از پدرشان اين هنر را نياموخته بودند. اتفاقا يكي از پسران مرحوم ميرزا ولي گفت: «از خط ناخني پولي در نمي‌آيد.» من جوان بودم و شنيدن اين جمله برايم گران تمام شد. بعد آرام آرام با توجه به ذهنيت پيشينم، شروع كردم به تمرين تا اين كه شيوه كار را آموختم. هيچ‌گاه نيز از بيان اين خاطره و نام استادم و توضيح مختصر ايشان، ابايي نداشته‌ام. زيرا معتقدم:

هیچ کس در نزد خود چیزی نشد

هیچ آهن، خنجر تیزی نشد

هیچ حلوايی نشد استاد کار

تا که شاگرد شکرریزی نشد

مسلما تشويق‌هاي كساني مانند استاد احصايي مرا در اين راه دلگرم كرده است ولي همواره هستند كساني كه سخنان سرد به زبان مي‌آورند و اگر من به راهم مطمئن نبودم، در ميانه كار احياي اين خط را رها مي‌كردم. باورتان مي‌شود كه حتي سال‌ها پيش، به مني كه هنر اين مملكت را احيا كرده بودم، درجه يك هنري را ندادند؟ اين در حالي بود كه حتي خطاطي من قابليت دريافت اين درجه را داشت. ولي بي‌مهري‌ها مانع شد. گرچه اخيرا گروه ديگري خودشان درجه يك هنري را براي من صادر كرده‌اند، ولي ديگر اين به كارم نمي‌آيد. زيرا آن زمان هنگام بازنشستگي من بود... بگذريم... خدا روزي‌رسان است.

من خيلي راحت به ديگران آموزش مي‌دهم زيرا خودم هم خيلي راحت آموزش ديدم. استادان من بي‌دريغ به من خط را ياد دادند و من امروز دوست دارم براي شادي روح آنان به هر هنرجوي علاقمندي خط را آموزش دهم. البته كساني كه مي‌خواهند خط ناخني را ياد بگيرند، بيش از آن كه دانستن خوشنويسي برايشان مهم باشد، بايد با طراحي آشنا باشند. ضمن اين كه، آموختن خط ناخني قابليت گسترش آن در ديگر رشته‌هاي هنري را دارد.

بله. من مايلم هم خودم شاعر را بشناسم و هم نام او را بياورم. زيرا شور و شوق هر تابلويي ناشي از كلام آن شاعر است. اين كار پسنديده‌اي است. خاطرم هست روزي مرحوم سيد حسن حسيني، تعريف مي‌كردند كه: «من در موزه هنرهاي معاصر، براي اولين بار تابلوي خطاطي‌شده از يكي از اشعارم را ديدم كه خطاط نام من را هم نوشته بود.» آن تابلو را من نوشته بودم و آوردن نام سيد حسن حسيني، موجب شادي ايشان شده بود.

من خودم به ادبيات علاقمندم و گرچه متولد اصفهان هستم، ولي با ادبيات تركي انس دارم و يكي از تابلوهايم را در همين نمايشگاه به شعري تركي اختصاص داده‌ام. طبع شعري نيز دارم. در يكي از آثار خط ناخني‌ام كه نام آن را «دو لتي» گذاشته‌ام، شعر خودم را نوشته‌ام كه:

دين و آيين محمد زنده است

عجز دشمن تا ابد پاينده است

از تمام اين‌ها كه بگذريم، هميشه اين سروده خودم را زير لب زمزمه مي‌كنم و اميدوارم مقبول بيفتد:

هرچه كرده‌ام به عمر خود تحرير

هم به عشق تو بوده است، بپذير

عشق تو آشناي خطم كرد

گر خطا كرده‌ام، مكن تعزير

ناصر جواهرپور از خطاطاني است كه مسير پرفراز و نشيبي را در زندگي هنري‌اش طي كرده؛ تا حدي كه در نوجواني، معلمي داشته كه گرچه خطاط بوده ولي معمولا خمار بر سر كلاس حاضر مي‌شده و اخلاق بد او جواهرپور نوجوان را از هرچه خط و خطاطي بوده، تا مدت‌هاي طولاني متنفر مي‌كند. معلمي كه به خاطر كمترين كاستي، دانش‌آموزانش را با تكاليف زياد تنبيه مي‌كرده است. نوشتن آن همه تكليف جواهرپور را وادار مي‌كرده كه براي افزايش سرعت رج بزند. يعني سرمشقي را كه در بالاي صفحه بوده، به جاي آن كه خط به خط بنويسد، حرف به حرف از بالا تا پايين بنويسد. از اين خاطره بد كه بگذريم، استاد جواهرپور بعدها كه مشغول خطاطي مي‌شود و حتي پس از دريافت آخرين مدرك انجمن خوشنويسان كه در آن زمان سطح ممتاز بوده، دوباره از مسولان انجمن مي‌خواهد كه او را در كلاس‌ها ثبت نام كنند تا ممارست او براي يادگيري خط افزايش يابد و از هر مشقي نكته‌اي جديد بياموزد. آن سال‌ها تقريبا تمام يك شبانه‌روز جواهر پور به خطاطي سپري مي‌شده. يعني از صبح كه از خواب برمي‌خواسته مشغول نوشتن مي‌شده تا شب‌هنگام. ساعت كه از 12 مي‌گذشته، او با شوق و عشق بيشتري مشغول نوشتن مي‌شده؛ سكوت شبانه لذت خطاطي را براي او مضاعف مي‌كرده است. راستي، استاد جواهرپور صداي خوشي هم دارد. حتي در آن سال‌هاي پركاري خطاطي، بدون آن كه آموزش آواز ديده باشد، دستگاه‌ها را مي‌شناخته و انس او با ادبيات موجب مي‌شده تا همواره زير لب شعري را زمزمه كند.